សាសនាយូដាកំណែទម្រង់

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា សាសនាយូដាកំណែទម្រង់ ដែលត្រូវបានស្គាល់ផងដែរថាជា សាសនាយូដាសេរី (Liberal Judaism) ឬ សាសនាយូដារីកចម្រើន (Progressive Judaism) គឺជាក្រុមនិកាយធំមួយក្នុងចំណោមនិកាយសាសនាយូដា។ វាបានសង្កត់ធ្ងន់ទៅលើលក្ខណៈដែលកំពុងវិវត្តនៃសាសនាយូដា ឧត្តមភាពនៃទិដ្ឋភាពសីលធម៌លើពិធីសាសនា និងជំនឿទៅលើការបើកសម្តែងបន្ត (continuous revelation) ដែលទាក់ទងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយហេតុផលរបស់មនុស្ស ហើយមិនកំណត់ត្រឹមតែការបើកសម្តែងនៅភ្នំស៊ីណាយប៉ុណ្ណោះទេ។

ជាលទ្ធិសេរីមួយនៃសាសនាយូដា វាត្រូវបានកំណត់ដោយការយកចិត្តទុកដាក់តិចតួចលើពិធីសាសនា និងការប្រតិបត្តិផ្ទាល់ខ្លួន ដោយចាត់ទុកច្បាប់សាសនាយូដា (Halakha) ថាមិនមានកាតព្វកិច្ច ហើយបុគ្គលជនជ្វីហ្វមានស្វ័យភាពក្នុងការសម្រេច។ លើសពីនេះ វាបើកចំហចំពោះឥទ្ធិពលខាងក្រៅ និងតម្លៃរីកចម្រើននានា។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា សាសនាយូដាកំណែទម្រង់មានវត្តមាននៅទូទាំងពិភពលោក ប៉ុន្តែសហគមន៍ធំជាងគេស្ថិតនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ដែលមានជនជ្វីហ្វប្រមាណ ១.២ លាននាក់មានទំនាក់ទំនងជាមួយនិកាយនេះ ដែលធ្វើឱ្យវាជានិកាយធំជាងគេក្នុងចំណោមសាសនាយូដាអាមេរិក។ បើគិតជាសាកល មានសមាជិកប្រមាណពី ១.៥ ទៅ ២ លាននាក់។ នៅក្រៅសហរដ្ឋអាមេរិក សាសនាយូដាកំណែទម្រង់ក៏មានវត្តមានគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅចក្រភពអង់គ្លេស កាណាដា អ៊ីស្រាអែល អូស្ត្រាលី និងប្រទេសអឺរ៉ុបជាច្រើនទៀត។

ស្ថាប័នអន្តរជាតិដែលតំណាងឱ្យនិកាយនេះគឺ សហភាពពិភពលោកសម្រាប់សាសនាយូដារីកចម្រើន (World Union for Progressive Judaism) ដែលបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ១៩២៦។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ចលនាកំណែទម្រង់បានចាប់ផ្តើមនៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់នៅដើមសតវត្សរ៍ទី១៩ ដោយទទួលឥទ្ធិពលពីចលនាត្រាស់ដឹង (Enlightenment) និងការផ្តល់សិទ្ធិដល់ជនជ្វីហ្វ។ អ្នកដំបូងៗរួមមានអ៊ីស្រាអែល យ៉ាកុបសុន (Israel Jacobson) ដែលបានបើកសាលាប្រជុំកំណែទម្រង់ដំបូងគេនៅស៊ីសិន (Seesen) ក្នុងឆ្នាំ១៨១០ និងការបង្កើតវិហារហាំប៊ឺក (Hamburg Temple) នៅឆ្នាំ១៨១៨។ វិហារហាំប៊ឺកបានបោះពុម្ពសៀវភៅសូត្រដែលត្រូវបានកែសម្រួល ដោយលុបចោលនូវសេចក្តីអធិដ្ឋានសម្រាប់ការវិលត្រឡប់ទៅដែនដីស៊ីយ៉ូន (Zion) និងការថ្វាយយញ្ញបូជា។

រ៉ាប៊ី អាប្រាហាំ ហ្គាយហ្គឺរ (Abraham Geiger) ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាអ្នកបង្កើតទ្រឹស្ដីសំខាន់នៃចលនានេះ។ លោកបានអះអាងថាសាសនាយូដាជាអរិយធម៌ដែលកំពុងវិវត្ត ហើយច្បាប់សាសនាត្រូវតែសម្របតាមសម័យកាល។ នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៩ ក្រុមរ៉ាប៊ីដទៃទៀតដូចជា ដាវីឌ អាយហនហ៊ន (David Einhorn) និង សាមូអែល ហូលឌ៍ហាយម៍ (Samuel Holdheim) បានជំរុញឱ្យមានកំណែទម្រង់រ៉ាឌីកាល់បន្ថែមទៀត។ ហូលឌ៍ហាយម៍ថែមទាំងបានអះអាងថាសាសនាយូដាទំនើបគួរតែឈរលើគោលការណ៍សីលធម៌តែប៉ុណ្ណោះ ហើយច្បាប់ពិធីសាសនាគឺមិនពាក់ព័ន្ធឡើយ។

នៅឆ្នាំ១៨៤០ រលកនៃជនអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វអាល្លឺម៉ង់បាននាំយកគំនិតកំណែទម្រង់ទៅកាន់សហរដ្ឋអាមេរិក។ រ៉ាប៊ី អ៊ីសាក មេយឺរ វ៉ាយស៍ (Isaac Meyer Wise) បានខិតខំបង្រួបបង្រួមក្រុមជំនុំនានានៅទូទាំងប្រទេស។ លោកបានបង្កើតស្ថាប័នសំខាន់ៗដូចជា សហភាពក្រុមជំនុំហេព្រើរអាមេរិក (Union of American Hebrew Congregations) នៅឆ្នាំ១៨៧៣ វិទ្យាស្ថានហេព្រើរយូនីន (Hebrew Union College) នៅឆ្នាំ១៨៧៥ និងសមាគមរ៉ាប៊ីអាមេរិក (Central Conference of American Rabbis) នៅឆ្នាំ១៨៨៩។

គោលការណ៍ភីតស្ប៊ើក (Pittsburgh Platform) ឆ្នាំ១៨៨៥ ដែលដឹកនាំដោយរ៉ាប៊ី កូហ្វម៉ាន់ កូឡែរ (Kaufmann Kohler) បានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់អំពីជំហររបស់ចលនា ដោយច្រានចោលច្បាប់ស្បៀង ច្បាប់ពិធីសាសនាផ្សេងៗ ហើយប្រកាសថាសាសនាយូដាគឺជាសាសនាសីលធម៌ដែលកំពុងវិវត្ត។

នៅសតវត្សរ៍ទី២០ ការប្រកាសកូឡាំបឺស (Columbus Platform) ឆ្នាំ១៩៣៧ បានសម្របសម្រួលខ្លះ ដោយទទួលស្គាល់តម្លៃនៃទំនៀមទម្លាប់ និងភាសាហេព្រើរ។ នៅពាក់កណ្តាលទីពីរនៃសតវត្សរ៍នេះ ចលនាបានឃើញការវិលត្រឡប់នៃការអនុវត្តប្រពៃណីជាច្រើន ប៉ុន្តែនៅតែរក្សាភាពបើកចំហចំពោះការបកស្រាយបុគ្គល។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា វប្បធម៌នៃសាសនាយូដាកំណែទម្រង់ត្រូវបានកំណត់ដោយការប្រើប្រាស់ភាសាកំណើត (vernacular) ក្នុងការសូត្រជំនួសឱ្យភាសាហេព្រើរ ការអង្គុយចម្រុះរវាងបុរសនិងស្ត្រី និងការលើកទឹកចិត្តឱ្យមានការចូលរួមពីសមាជិកទាំងអស់។ ក្នុងការសូត្រធម៌ ការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ភ្លេងដូចជាអ័រហ្គែន (organ) និងក្រុមចម្រៀងគឺជាលក្ខណៈពិសេសមួយនៃវិហារកំណែទម្រង់ ខុសពីវិហារអរធូដុកដែលមិនប្រើឧបករណ៍ភ្លេងនៅថ្ងៃសប្ប័ទ។

ពិធីបុណ្យជីវិតដូចជាបារ មីតស្វា (bar mitzvah) និងបាត មីតស្វា (bat mitzvah) ត្រូវបានប្រារព្ធឡើងសម្រាប់ទាំងក្មេងប្រុសនិងក្មេងស្រី ដោយសង្កត់ធ្ងន់លើការអប់រំសាសនា និងទំនួលខុសត្រូវសីលធម៌។ ការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍រវាងជនជ្វីហ្វនិងអ្នកមិនមែនជ្វីហ្វត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយរ៉ាប៊ីកំណែទម្រង់ជាច្រើន ទោះបីជាមានការខុសគ្នាខ្លះក្នុងចំណោមសហគមន៍ក៏ដោយ។

ចលនានេះផ្តោតសំខាន់លើសីលធម៌ និងយុត្តិធម៌សង្គម (social justice) ដោយយកគោលគំនិត «tikkun olam» (ការកែលម្អពិភពលោក) ជាគោលការណ៍ដឹកនាំ។ សាសនាយូដាកំណែទម្រង់បានក្លាយជានិកាយដំបូងគេដែលទទួលស្គាល់សមភាពយេនឌ័រពេញលេញ និងសិទ្ធិរបស់អ្នកស្រលាញ់ភេទដូចគ្នា រួមទាំងការអនុញ្ញាតឱ្យមានអាពាហ៍ពិពាហ៍ភេទដូចគ្នា និងការតែងតាំងរ៉ាប៊ីស្ត្រីនិង LGBTQ+។

នៅក្នុងវិស័យសង្គម សមាជិកជាច្រើនចូលរួមក្នុងសកម្មភាពសង្គម ការប្រឆាំងនឹងការរើសអើង និងការលើកកម្ពស់សន្តិភាព។ ការបរិច្ចាគ និងការងារស្ម័គ្រចិត្តត្រូវបានគេឱ្យតម្លៃខ្ពស់។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា សាសនាយូដាកំណែទម្រង់សព្វថ្ងៃនេះប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាដូចជាការថយចុះនៃសមាជិកភាពនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក ដោយសារអត្រានៃការរៀបការក្រៅសាសនាកើនឡើង និងការថយចុះនៃអត្តសញ្ញាណសាសនា។ ទោះយ៉ាងណា ចលនានេះនៅតែដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការសម្របខ្លួនសាសនាទៅនឹងពិភពទំនើប ដោយប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាសម្រាប់ការផ្សាយពិធីសាសនាតាមអនឡាញ និងការបណ្តុះបណ្តាលតាមប្រព័ន្ធឌីជីថល។

នៅលើឆាកអន្តរជាតិ សាសនាយូដាកំណែទម្រង់ចូលរួមយ៉ាងសកម្មក្នុងកិច្ចសន្ទនាអន្តរសាសនា និងគាំទ្រដល់សិទ្ធិមនុស្ស។ ក្នុងអំឡុងពេលនៃជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩ សហគមន៍កំណែទម្រង់បានងាកមកប្រើប្រាស់វេទិកាអនឡាញយ៉ាងទូលំទូលាយ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យសមាជិកចូលរួមពិធីសាសនាពីគ្រប់ទីកន្លែង។ លើសពីនេះ និកាយនេះបានចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍ជាច្រើនអំពីបញ្ហាសកលដូចជាការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និងយុត្តិធម៌សង្គម ដោយបញ្ជាក់ពីការប្តេជ្ញាចិត្តរបស់ខ្លួនចំពោះ«tikkun olam»។

ការយល់ដឹងអំពីនិកាយនេះអាចជួយឱ្យអ្នកអានខ្មែរយល់កាន់តែច្បាស់អំពីភាពចម្រុះនៃសាសនាយូដា ដែលជារឿយៗត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាសាសនាឯកសណ្ឋាន ហើយក៏អាចជាការឆ្លុះបញ្ចាំងពីវិធីដែលសាសនានានាអាចវិវត្តដើម្បីសម្របតាមសម័យកាល។