ទិដ្ឋភាពទូទៅ

សន្តិសុខតំបន់ គឺជាសាខាមួយនៃទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ ដែលផ្តោតលើការរក្សាសន្តិភាព និងស្ថិរភាពនៅក្នុងតំបន់ភូមិសាស្ត្រជាក់លាក់មួយ។ យោងតាមវិគីភីឌា គោលគំនិតនេះខុសពីសន្តិសុខសមូហភាព (collective security) ដែលសំដៅលើការធានាសន្តិសុខដល់ប្រទេសណាមួយដែលរងការគំរាមកំហែង ដោយប្រទេសសមាជិកទាំងអស់។ ផ្ទុយទៅវិញ សន្តិសុខតំបន់ជារឿយៗពាក់ព័ន្ធនឹងកិច្ចព្រមព្រៀងទ្វេភាគី ឬពហុភាគី ដែលមានលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រជិតស្និទ្ធ និងផលប្រយោជន៍រួម។ នៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ សន្តិសុខតំបន់ត្រូវបានកសាងឡើងដោយសមាគមប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍ (អាស៊ាន) ដែលជាស្ថាប័នកណ្តាលសម្រាប់ការសន្ទនា និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការ។ សន្តិសុខតំបន់មិនត្រឹមតែគ្របដណ្តប់លើវិស័យយោធាប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងរួមបញ្ចូលសន្តិសុខសេដ្ឋកិច្ច សន្តិសុខបរិស្ថាន និងសន្តិសុខមនុស្សផងដែរ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែលជាចំណុចសំខាន់នៃការពិភាក្សាស្តីពីសន្តិសុខតំបន់ គ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីប្រមាណ ៤.៥ លានគីឡូម៉ែត្រក្រឡា និងមានប្រជាជនជាង ៦៥០ លាននាក់ យោងតាមវិគីភីឌា។ ប្រទេសទាំង ១១ ក្នុងតំបន់នេះ រួមមាន កម្ពុជា ថៃ វៀតណាម ឡាវ មីយ៉ាន់ម៉ា ម៉ាឡេស៊ី សិង្ហបុរី ឥណ្ឌូនេស៊ី ហ្វីលីពីន ប្រ៊ុយណេ និងទីម័រខាងកើត។ ភូមិសាស្ត្ររបស់តំបន់នេះមានភាពចម្រុះ ចាប់ពីប្រជុំកោះធំៗរបស់ឥណ្ឌូនេស៊ី និងហ្វីលីពីន រហូតដល់ឧបទ្វីបអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក។ ច្រកសមុទ្រម៉ាឡាកា និងសមុទ្រចិនខាងត្បូង គឺជាផ្លូវទឹកដ៏សំខាន់សម្រាប់ពាណិជ្ជកម្មសកល ដោយប្រហែលពាក់កណ្តាលនៃការដឹកជញ្ជូនទំនិញតាមសមុទ្រពិភពលោកឆ្លងកាត់តំបន់នេះ។ ការប្រកួតប្រជែងដែនទឹក ធនធានធម្មជាតិ និងការទាមទារដែនកោះ បានធ្វើឱ្យសន្តិសុខតំបន់ក្លាយជារឿងចាំបាច់សម្រាប់ស្ថិរភាពសេដ្ឋកិច្ច។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

គំនិតនៃសន្តិសុខតំបន់បានចាប់ផ្តើមមានសារៈសំខាន់ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី ២ នៅពេលដែលសហប្រជាជាតិត្រូវបានបង្កើតឡើង ប៉ុន្តែការរៀបចំជាក់លាក់សម្រាប់តំបន់នីមួយៗបានលេចឡើងនៅក្នុងសម័យសង្គ្រាមត្រជាក់។ យោងតាមវិគីភីឌា អង្គការណាតូ (NATO) ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ ១៩៤៩ សម្រាប់សន្តិសុខតំបន់អឺរ៉ុប និងអាមេរិកខាងជើង ខណៈដែលកិច្ចព្រមព្រៀងវ៉ារស្សាវ៉ា (Warsaw Pact) ត្រូវបានបង្កើតនៅឆ្នាំ ១៩៥៥ ដោយបណ្តុំប្រទេសកុម្មុយនិស្ត ក្រោមការដឹកនាំរបស់សហភាពសូវៀត។ ទោះជាយ៉ាងណា នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ការប៉ុនប៉ងបង្កើតស្ថាប័នសន្តិសុខតំបន់បានចាប់ផ្តើមជាមួយការបង្កើតសមាគមអាស៊ាននៅថ្ងៃទី ៨ ខែសីហា ឆ្នាំ ១៩៦៧។ ប្រទេសស្ថាបនិកទាំង ៥ គឺ ឥណ្ឌូនេស៊ី ម៉ាឡេស៊ី ហ្វីលីពីន សិង្ហបុរី និងថៃ បានចុះហត្ថលេខាលើសេចក្តីថ្លែងការណ៍ទីក្រុងបាងកក ដែលមានគោលដៅលើកកម្ពស់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌ ប៉ុន្តែក៏បម្រើជាយន្តការកាត់បន្ថយភាពតានតឹងនៅសម័យនោះដែរ។ ក្រោយសង្គ្រាមត្រជាក់បញ្ចប់ អាស៊ានបានពង្រីកសមាជិករហូតដល់ ១០ ប្រទេស ដោយកម្ពុជាចូលជាសមាជិកនៅឆ្នាំ ១៩៩៩។ វេទិកាតំបន់អាស៊ាន (ARF) ត្រូវបានបង្កើតនៅឆ្នាំ ១៩៩៤ ដើម្បីពិភាក្សាអំពីសន្តិសុខជាមួយមហាអំណាចដូចជា ចិន រុស្ស៊ី និងសហរដ្ឋអាមេរិក។ សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាព និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការ (TAC) ដែលបានចុះហត្ថលេខានៅឆ្នាំ ១៩៧៦ បានក្លាយជាមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់ទំនាក់ទំនងដោយសន្តិភាពក្នុងតំបន់។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

សន្តិសុខតំបន់មិនត្រឹមតែពាក់ព័ន្ធនឹងយោធាប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏ភ្ជាប់ទៅនឹងស្ថិរភាពសេដ្ឋកិច្ច និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការវប្បធម៌ផងដែរ។ យោងតាមវិគីភីឌា អាស៊ានបានបង្កើតតំបន់ពាណិជ្ជកម្មសេរីអាស៊ាន (AFTA) នៅឆ្នាំ ១៩៩២ និងសហគមន៍សេដ្ឋកិច្ចអាស៊ាន (AEC) ក្នុងឆ្នាំ ២០១៥ ដែលជំរុញចរាចរណ៍ទំនិញ សេវាកម្ម កម្លាំងពលកម្ម និងការវិនិយោគ។ ការធ្វើសមាហរណកម្មសេដ្ឋកិច្ចនេះជួយកាត់បន្ថយហានិភ័យនៃជម្លោះ តាមរយៈការបង្កើនភាពអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក។ លើសពីនេះ វប្បធម៌នយោបាយដែលគេស្គាល់ថា “ផ្លូវអាស៊ាន” (ASEAN Way) ដែលសង្កត់ធ្ងន់លើការមិនជ្រៀតជ្រែកកិច្ចការផ្ទៃក្នុង ការធ្វើការសម្រេចចិត្តដោយការពិគ្រោះ និងការគោរពអធិបតេយ្យភាព បានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការរក្សាសន្តិភាពក្នុងតំបន់។ សូម្បីតែក្នុងវិស័យគ្រប់គ្រងគ្រោះមហន្តរាយ និងបញ្ហាបរិស្ថាន អាស៊ានក៏មានកិច្ចសហប្រតិបត្តិការដែរ ដែលបង្ហាញថាសន្តិសុខតំបន់មានលក្ខណៈទូលំទូលាយ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

បច្ចុប្បន្ននេះ សន្តិសុខតំបន់នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍កំពុងប្រឈមនឹងបញ្ហាជាច្រើន។ តាមការរាយការណ៍របស់ BBC ជម្លោះនៅសមុទ្រចិនខាងត្បូង រវាងចិន និងបណ្តាប្រទេសជាសមាជិកអាស៊ានដូចជា ហ្វីលីពីន វៀតណាម ម៉ាឡេស៊ី និងប្រ៊ុយណេ បានកើនឡើងភាពតានតឹង ដោយមានការកសាងកោះសិប្បនិម្មិត និងការដំឡើងយោធា។ BBC ក៏បានរាយការណ៍ពីវិបត្តិនយោបាយនៅមីយ៉ាន់ម៉ា ក្រោយរដ្ឋប្រហារខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០២១ ដែលបានធ្វើឱ្យអាស៊ានពិបាកក្នុងការរក្សាគោលការណ៍មិនជ្រៀតជ្រែក ខណៈរបបយោធាមីយ៉ាន់ម៉ាបានបដិសេធមិនអនុវត្តតាមផែនការមូលមតិប្រាំចំណុចរបស់អាស៊ាន។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ការប្រកួតប្រជែងរវាងមហាអំណាចចិន និងសហរដ្ឋអាមេរិក បានធ្វើឱ្យតំបន់ក្លាយជាទីតាំងសម្រាប់សង្គ្រាមឥទ្ធិពល ដោយមានការបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពថ្មីៗដូចជា AUKUS ជាដើម។ សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ប្រធានបទសន្តិសុខតំបន់មានសារៈសំខាន់ចំពោះកម្ពុជា ព្រោះប្រទេសយើងពឹងផ្អែកលើស្ថិរភាពតំបន់សម្រាប់ពាណិជ្ជកម្ម ទេសចរណ៍ និងការវិនិយោគ ហើយកម្ពុជាត្រូវរក្សាតុល្យភាពរវាងដៃគូធំៗ។ ក្នុងឋានៈជាប្រធានអាស៊ានកាលពីឆ្នាំ ២០២២ កម្ពុជាបានដើរតួនាទីយ៉ាងសកម្មក្នុងការសម្រុះសម្រួលវិបត្តិមីយ៉ាន់ម៉ា ទោះបីជាលទ្ធផលនៅមានកម្រិតក្តី។