សាធារណរដ្ឋ

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia សាធារណរដ្ឋគឺជាទម្រង់រដ្ឋាភិបាលមួយដែលអំណាចនយោបាយស្ថិតនៅជាមួយប្រជាជន ដែលជាធម្មតាត្រូវបានអនុវត្តតាមរយៈតំណាងដែលបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើស ផ្ទុយពីរបបរាជាធិបតេយ្យ (monarchy) ដែលអំណាចត្រូវបានទទួលដោយមរតក។ ពាក្យ «សាធារណរដ្ឋ» កើតចេញពីពាក្យឡាតាំង res publica ដែលមានន័យថា «កិច្ចការសាធារណៈ» ឬ «រឿងរបស់ប្រជាជន»។ គំនិតនេះបដិសេធអំណាចផ្តាច់ការពីកំណើត ហើយសង្កត់ធ្ងន់លើអធិបតេយ្យភាពរបស់ប្រជាជន។

សាធារណរដ្ឋអាចជារដ្ឋអធិបតេយ្យមួយ ឬជាអង្គភាពរដ្ឋក្រោមជាតិ (subnational entity) ដែលមានរដ្ឋាភិបាលបែបសាធារណរដ្ឋ។ ឧទាហរណ៍រដ្ឋកាលីហ្វញ៉ានៅសហរដ្ឋអាមេរិក ឬរដ្ឋក្វាតុង (cantons) របស់ប្រទេសស្វីសសុទ្ធតែជាសាធារណរដ្ឋ។ ប្រព័ន្ធសាធារណរដ្ឋអាចមានទម្រង់ផ្សេងៗ ដូចជាសាធារណរដ្ឋប្រធានាធិបតី (presidential republic) សាធារណរដ្ឋសភា (parliamentary republic) និងសាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធ (federal republic) ជាដើម។ យោងតាម Wikipedia ប្រទេសជាច្រើនប្រើពាក្យ «សាធារណរដ្ឋ» ក្នុងនាមផ្លូវការ ទោះបីប្រព័ន្ធនយោបាយរបស់ខ្លួនមានចាប់ពីប្រជាធិបតេយ្យពហុបក្ស ដល់រដ្ឋឯកបក្សក៏ដោយ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៧ ក្នុងចំណោមរដ្ឋអធិបតេយ្យចំនួន ២០៦ មាន ១៤៧ ដែលប្រើពាក្យ «សាធារណរដ្ឋ» ជាផ្នែកនៃឈ្មោះផ្លូវការ។ ប្រជាជនជាង ៥ ប៊ីលាននាក់រស់នៅក្រោមរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋទូទាំងពិភពលោក ដែលស្មើនឹងប្រមាណ ៦៥% នៃប្រជាជនសរុប។

ការផ្លាស់ប្តូរពីរាជាធិបតេយ្យមកសាធារណរដ្ឋបានកើតឡើងយ៉ាងទ្រង់ទ្រាយធំនៅអឺរ៉ុបក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី១ (១៩១៤-១៩១៨) និងបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ (១៩៣៩-១៩៤៥) នៅពេលដែលអាណានិគមនិយមដួលរលំ។ ផែនទីប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ Wikipedia បង្ហាញថានៅឆ្នាំ ១៨១៥ អឺរ៉ុបស្ទើរតែទាំងស្រុងជារាជាធិបតេយ្យ តែនៅឆ្នាំ ២០១៥ រដ្ឋសាធារណរដ្ឋមានចំនួនច្រើនលើសលុប ដោយមានតែរាជាធិបតេយ្យចំនួន ១២ ប៉ុណ្ណោះដែលនៅសេសសល់លើពិភពលោក។

នៅតំបន់អាស៊ី រដ្ឋដូចជា វៀតណាម ឡាវ និងសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន គឺជាសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយម ខណៈឥណ្ឌា និងឥណ្ឌូនេស៊ី គឺជាសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យ។ នៅតំបន់អាមេរិកឡាទីន រដ្ឋភាគច្រើនជាសាធារណរដ្ឋប្រធានាធិបតី។ រដ្ឋក្រោមជាតិដូចជារដ្ឋកាលីហ្វញ៉ា ឬរដ្ឋធែកសាស់នៅសហរដ្ឋអាមេរិក ក៏ជាអង្គភាពសាធារណរដ្ឋដែរ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia គំនិតសាធារណរដ្ឋមានប្រភពតាំងពីសម័យរ៉ូមបុរាណ។ រដ្ឋបុរសរ៉ូម៉ាំង Marcus Tullius Cicero បានពិពណ៌នាថា res publica ជារដ្ឋដែលគ្រប់គ្រងដោយប្រជាជន មិនមែនស្តេចទេ។ នៅឥណ្ឌាបុរាណ ក៏មានសាធារណរដ្ឋដែរ ដែលគេស្គាល់ថា Mahajanapadas (មហាជនបទ) ដូចជាសាធារណរដ្ឋលីក្ឆាវី (Licchavi) និងសក្យា (Shakya) នៅសតវត្សរ៍ទី៥ មុនគ.ស.។ ប្រព័ន្ធទាំងនេះមានរដ្ឋសភា និងការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសមេដឹកនាំ។

នៅយុគសម័យកណ្តាលអឺរ៉ុប ក្រុង-រដ្ឋ (city-state) ឯករាជ្យជាច្រើនបានរៀបចំរដ្ឋាភិបាលបែបសាធារណរដ្ឋ។ សាធារណរដ្ឋវ៉េនីស (Republic of Venice) មានអាយុកាលជាង ១.០០០ ឆ្នាំ ហើយជាមហាអំណាចសមុទ្រ។ ឯសាធារណរដ្ឋម៉េត្ស (Republic of Metz) ក៏ជាទីក្រុងសេរីមួយក្នុងចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋផងដែរ។ ទម្រង់ដំបូងទាំងនេះច្រើនតែគ្រប់គ្រងដោយពួកអភិជន ប៉ុន្តែវាបានបង្កើតមូលដ្ឋានសម្រាប់គំនិតប្រជាធិបតេយ្យទំនើប។

យុគសម័យទំនើបផ្នែកនយោបាយសាធារណរដ្ឋបានចាប់ផ្តើមជាមួយសាធារណរដ្ឋហុលឡង់ (Dutch Republic) នៅសតវត្សរ៍ទី១៦ ហើយបន្ទាប់មកបដិវត្តអាមេរិក (១៧៧៦) បានបង្កើតសហរដ្ឋអាមេរិក និងបដិវត្តបារាំង (១៧៨៩) បានបង្កើតសាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ ដោយមានពាក្យស្លោក «សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព»។ នៅសតវត្សរ៍ទី១៩ បដិវត្តឯករាជ្យនៅអាមេរិកឡាទីនដឹកនាំដោយ Simon Bolivar បានបង្កើតសាធារណរដ្ឋជាច្រើន។ នៅសតវត្សរ៍ទី២០ ការដួលរលំនៃអាណានិគមនិយម និងការបញ្ចប់សង្គ្រាមលោកបាននាំឱ្យមានការបង្កើតសាធារណរដ្ឋជាច្រើនទៀតនៅអាហ្វ្រិក អាស៊ី និងការាបៀន។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សាធារណរដ្ឋមានលក្ខណៈខុសៗគ្នាខាងសេដ្ឋកិច្ច។ យោងតាម Wikipedia សាធារណរដ្ឋដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិកប្រកាន់យកទុននិយមសេរី ខណៈសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន និងសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាមប្រកាន់យកសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារតម្រង់ទិសសង្គមនិយម។ សាធារណរដ្ឋខ្លះដូចជាប្រទេសនៅស្កង់ឌីណាវី មានរដ្ឋសុខុមាលភាពរឹងមាំ។ សាធារណរដ្ឋជាច្រើនមានសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេលើពិភពលោក ដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិក ចិន និងឥណ្ឌា។

ខាងវប្បធម៌ សាធារណរដ្ឋបានបង្កើតនិមិត្តសញ្ញារបស់ខ្លួន។ នៅបារាំង រូបសំណាកម៉ារីយ៉ាន (Marianne) តំណាងឱ្យសាធារណរដ្ឋ និងសេរីភាព ហើយត្រូវបានដាក់នៅទីស្តីការសាធារណរដ្ឋជាច្រើន។ គំនូរ «សាធារណរដ្ឋ» ដោយ Honoré Daumier បង្ហាញពីឧត្តមគតិនេះ។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិក ភ្លេងជាតិ «The Star-Spangled Banner» និងរូប «ពូសាំ» (Uncle Sam) ក៏ជានិមិត្តសញ្ញាវប្បធម៌សាធារណរដ្ឋ។ នៅចិន រូបបិតាស្ថាបនិកសាធារណរដ្ឋ ដូចជាស៊ុនយ៉ាតសេន (Sun Yat-sen) ត្រូវបានគោរពនៅក្នុងវប្បធម៌នយោបាយ។ តាម Wikipedia សាធារណរដ្ឋក៏បានផលិតស្នាដៃសិល្បៈ និងអក្សរសាស្ត្រដែលលើកកម្ពស់តម្លៃនៃសេរីភាព និងអធិបតេយ្យភាពប្រជាជន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ការយល់ដឹងអំពីសាធារណរដ្ឋមានសារសំខាន់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រ។ តាម Wikipedia កម្ពុជាធ្លាប់ជាសាធារណរដ្ឋក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩៧០-១៩៧៥ (សាធារណរដ្ឋខ្មែរ) ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក លន់ ណុល បន្ទាប់ពីរដ្ឋប្រហារទម្លាក់ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ។ ក្រោយមក កម្ពុជាបានឆ្លងកាត់របបខ្មែរក្រហម (កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ) និងសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា មុននឹងក្លាយជារាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៅឆ្នាំ ១៩៩៣។ បទពិសោធន៍នេះបង្ហាញថាគំនិតសាធារណរដ្ឋនៅតែជាផ្នែកសំខាន់នៃនយោបាយកម្ពុជា ហើយការជជែកអំពីទម្រង់រដ្ឋនៅតែបន្ត។

នៅសកលលោក ការផ្លាស់ប្តូរពីរាជាធិបតេយ្យទៅសាធារណរដ្ឋនៅតែកើតមាន។ យោងតាម Wikipedia ប្រទេសបាបាដូស (Barbados) បានក្លាយជាសាធារណរដ្ឋក្នុងឆ្នាំ ២០២១ ដោយដកព្រះមហាក្សត្រិយ៍អង់គ្លេសចេញពីតំណែងប្រមុខរដ្ឋ។ ចលនាសាធារណរដ្ឋនិយម (republicanism) ក៏មានសកម្មភាពនៅអូស្ត្រាលី ចាមេកា និងសូម្បីតែនៅចក្រភពអង់គ្លេសផ្ទាល់។

នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម និងឡាវ គឺជារដ្ឋជិតខាងដ៏មានឥទ្ធិពល ខណៈសាធារណរដ្ឋចិន (តៃវ៉ាន់) បន្តជាចំណុចស្នូលនៃនយោបាយតំបន់។ ការតាមដានការវិវត្តនៃសាធារណរដ្ឋទាំងនេះជួយឲ្យយល់ពីនយោបាយក្នុងតំបន់ និងពិភពលោក ដែលជាគោលបំណងរបស់ KhmerPulse។