ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

វិគីភីឌាបានរាយការណ៍ថា រ៉ូបឺត អេដ្វឺដ លី (Robert E. Lee; កើតថ្ងៃទី១៩ ខែមករា ឆ្នាំ១៨០៧ – បានទទួលមរណភាពថ្ងៃទី១២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៨៧០) គឺជាឧត្តមសេនីយ៍ក្នុងកងទ័ពសហព័ន្ធរដ្ឋភាគខាងត្បូង (Confederate States Army) ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមស៊ីវិលអាមេរិក (១៨៦១-១៨៦៥)។ លោកបានដឹកនាំកងទ័ពភាគខាងជើងរដ្ឋវឺជីនៀ (Army of Northern Virginia) ពីឆ្នាំ១៨៦២ ដល់ការចុះចាញ់របស់ខ្លួននៅឆ្នាំ១៨៦៥ ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអ្នកយុទ្ធសាស្ត្រយោធាដ៏ពូកែម្នាក់នៅសម័យនោះ។ ក្រៅពីសមត្ថភាពនៅសមរភូមិ លោកក៏បានបម្រើការជាប្រធានមហាវិទ្យាល័យវ៉ាស៊ីនតោន (បច្ចុប្បន្នសាកលវិទ្យាល័យវ៉ាស៊ីនតោន និងលី) ក្រោយសង្គ្រាម និងបានក្លាយជានិមិត្តរូបដ៏ចម្រូងចម្រាសនៃ "បុព្វហេតុដែលបាត់បង់" (Lost Cause) ដែលសរសើរភាគខាងត្បូង និងបានបន្ថយសារៈសំខាន់នៃទាសភាព។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា លីកើតនៅស្ត្រាតហ្វដ ហ័ល ក្នុងរដ្ឋវឺជីនៀ ជាកូនរបស់វីរជនសង្គ្រាមបដិវត្តន៍អាមេរិក ឧត្តមសេនីយ៍ហេនរី "ហ្វឹតហូស ហេរី" លី និងនាងអាន ហ៊ីល ខារទ័រ។ លោកបានចូលរៀននៅសាលាយោធាវ៉េសពយន (United States Military Academy at West Point) និងបញ្ចប់ការសិក្សានៅឆ្នាំ១៨២៩ ដោយទទួលបាននិទ្ទេសជាលេខពីរក្នុងថ្នាក់ ហើយមិនដែលទទួលពិន័យណាមួយឡើយ។ បន្ទាប់មក លោកបានបម្រើការក្នុងកងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិកជាវិស្វករអស់រយៈពេល ៣២ ឆ្នាំ ដោយធ្វើការលើគម្រោងសាងសង់បន្ទាយ និងច្រកទឹកនានា។

លោកបានរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយនាងម៉ារី អាណា ខឹស្ទីស (Mary Anna Randolph Custis) ក្នុងឆ្នាំ១៨៣១ ដែលជាចៅស្រីរបស់ម៉ាថា វ៉ាស៊ីនតោន (Martha Washington) ភរិយារបស់ប្រធានាធិបតីអាមេរិកដំបូង។ ពួកគេមានកូនចំនួន ៧ នាក់ ហើយរស់នៅឯផ្ទះអាលីងតុន (Arlington House) ដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់គ្រួសារខឹស្ទីស។ ផ្ទះនេះក្រោយមកត្រូវបានកងទ័ពសហភាពដណ្តើមយក ហើយដីជុំវិញបានក្លាយជាទីបញ្ចុះសពជាតិអាលីងតុនក្នុងឆ្នាំ១៨៦៤។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

វិគីភីឌាបានកត់ត្រាថា មុនសង្គ្រាមស៊ីវិល លោកលីបានចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមម៉ិកស៊ិក-អាមេរិក (១៨៤៦-១៨៤៨) ជាមន្ត្រីវិស្វករ និងជាអ្នកជំនួយការរបស់ឧត្តមសេនីយ៍វីនហ្វីល ស្កុត។ សមត្ថភាពរបស់លោកត្រូវបានស្កុតសរសើរថា "ជាទាហានដ៏ល្អបំផុតដែលខ្ញុំធ្លាប់ឃើញនៅលើសមរភូមិ"។ នៅឆ្នាំ១៨៥៩ លោកបានបញ្ជាកងទាហានម៉ារីនឲ្យបង្ក្រាបការវាយឆ្មក់របស់ចន ប្រោន (John Brown) នៅហារពឺរ ហ្វេរី (Harper's Ferry) រដ្ឋវឺជីនៀ។

នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៨៦១ នៅពេលរដ្ឋវឺជីនៀប្រកាសផ្តាច់ខ្លួនពីសហភាព លោកលីបានបដិសេធការអញ្ជើញឲ្យដឹកនាំកងទ័ពសហភាព ហើយបានលាលែងពីកងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិក ដោយជ្រើសរើសបម្រើរដ្ឋកំណើតរបស់លោក។ ក្នុងសង្គ្រាម លោកបានទទួលបញ្ជាកងទ័ពភាគខាងជើងរដ្ឋវឺជីនៀ និងបានទទួលជ័យជម្នះសំខាន់ៗដូចជា សមរភូមិប្រាំពីរថ្ងៃ សមរភូមិម៉ាណាសសាស់ទីពីរ (Second Manassas) សមរភូមិហ្វ្រេដេរីកបឺក និងសមរភូមិចាន់សេឡូវីល ដែលទោះបីមានកម្លាំងតិចជាងក៏ដឹកនាំឲ្យបរាជ័យលើកងទ័ពសហភាព។

នៅឆ្នាំ១៨៦៣ លោកបានដឹកនាំការលុកលុយលើកទីពីរចូលទៅភាគខាងជើង ប៉ុន្តែត្រូវបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៅសមរភូមិហ្គេតធីសបឺក (Gettysburg) រដ្ឋផេនស៊ីលវ៉េនៀ។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៨៦៤ កងទ័ពសហភាពក្រោមឧត្តមសេនីយ៍ យូលីសេស អេស. ហ្គ្រេន បានបង្កើនសម្ពាធ ហើយទីបំផុត លោកលីបានចុះចាញ់នៅតុលាការអាប់ប៉ូម៉ាថុក (Appomattox Court House) នៅថ្ងៃទី៩ ខែមេសា ឆ្នាំ១៨៦៥ ដែលជាទីបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមស៊ីវិល។

តួនាទី និងកេរ្តិ៍ឈ្មោះ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា បន្ទាប់ពីសង្គ្រាម លោកលីបានទទួលតំណែងជាប្រធានមហាវិទ្យាល័យវ៉ាស៊ីនតោន (Washington College) នៅឡិចស៊ីងតោន រដ្ឋវឺជីនៀ រហូតដល់មរណភាពរបស់លោកក្នុងឆ្នាំ១៨៧០។ លោកបានជំរុញការបង្រួបបង្រួមជាតិ ហើយបានជួយធ្វើឲ្យមហាវិទ្យាល័យនេះរីកចម្រើនឡើង រហូតក្រោយមកបានប្តូរឈ្មោះជាសាកលវិទ្យាល័យវ៉ាស៊ីនតោន និងលី (Washington and Lee University)។

ទោះជាយ៉ាងណា កេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់លោកត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ក្នុងចលនា "បុព្វហេតុដែលបាត់បង់" ដែលលើកតម្កើងសហព័ន្ធ និងបានបង្ហាញលោកជាវីរជនដ៏ថ្លៃថ្នូរ ខណៈដែលមើលរំលងតួនាទីរបស់លោកក្នុងការការពារទាសភាព។ វិគីភីឌាបានបញ្ជាក់ថា លោកលីផ្ទាល់គឺជាអ្នកគ្រប់គ្រងទាសករជាច្រើននាក់ដែលបានទទួលមរតកពីឪពុកក្មេករបស់លោក ហើយមានភស្តុតាងថាលោកបានចាត់ឲ្យប្រើទណ្ឌកម្មដាក់ទាសករដែលរត់គេចខ្លួន។

គួរកត់សម្គាល់ថា សញ្ជាតិអាមេរិករបស់លោកមិនត្រូវបានស្តារឡើងវិញក្នុងជីវិតរបស់លោកទេ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ១៩៧៥ ប្រធានាធិបតីជេរ៉ាល ហ្វដ (Gerald Ford) បានចុះហត្ថលេខាលើដំណោះស្រាយស្តារសិទ្ធិជាពលរដ្ឋដល់លោកក្រោយពេលមរណភាព។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា នៅសតវត្សទី២១ សង្គមអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមពិនិត្យឡើងវិញនូវរូបតំណាងរបស់លី។ បន្ទាប់ពីការបាញ់ប្រហារនៅព្រះវិហារឆាលស្តុនក្នុងឆ្នាំ២០១៥ និងហេតុការណ៍នៅឆាឡូតវីលក្នុងឆ្នាំ២០១៧ ចលនាដករូបសំណាកសហព័ន្ធបានផ្ទុះឡើង។ នៅឆ្នាំ២០១៧ បង្អួចកញ្ចក់ពណ៌ដែលពណ៌នារូបលីនៅវិហារជាតិវ៉ាស៊ីនតោនត្រូវបានដកចេញ។ រូបសំណាកលីនៅរីចម៉ន រដ្ឋវឺជីនៀ ត្រូវបានរុះរើនៅឆ្នាំ២០២១ ក្រោយការតវ៉ាយ៉ាងទូលំទូលាយ។

ការផ្លាស់ប្ដូរទាំងនេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីការពិភាក្សាជាសកលអំពីរបៀបដែលសង្គមគួរចងចាំឥស្សរជនប្រវត្តិសាស្ត្រដែលមានកេរ្តិ៍ដំណែលស្មុគស្មាញ។ សម្រាប់អ្នកអានកម្ពុជា ប្រធានបទនេះក៏ទាក់ទងទៅនឹងការជជែកអំពីអនុស្សាវរីយ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រក្នុងប្រទេស និងរបៀបដែលអតីតកាលគួរតែត្រូវបានបង្ហាញនៅក្នុងទីសាធារណៈ។