ភាសារ៉ូម៉ានី

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ភាសារ៉ូម៉ានី (Romanian) គឺជាភាសាផ្លូវការ និងភាសាចម្បងនៃប្រទេសរ៉ូម៉ានី និងម៉ុលដូវ៉ា។ ភាសានេះស្ថិតក្នុងក្រុមភាសារ៉ូម៉ង់ខាងកើត (Eastern Romance) ដែលវិវត្តចេញពីភាសាឡាតាំងវុលកា (Vulgar Latin) ហើយបានបំបែកចេញពីភាសារ៉ូម៉ង់ខាងលិចនៅអំឡុងសតវត្សរ៍ទី៥ ដល់ទី៨។ វាគឺជាភាសារ៉ូម៉ង់តែមួយគត់ដែលអភិវឌ្ឍន៍នៅក្នុងតំបន់អឺរ៉ុបខាងកើត ដែលធ្វើឱ្យវាមានលក្ខណៈពិសេសផ្នែកភាសាវិទ្យា។ ភាសារ៉ូម៉ានីសរសេរដោយប្រើអក្ខរក្រមឡាតាំង ដោយបន្ថែមតួអក្សរពិសេសចំនួនប្រាំគឺ ă, â, î, ș, ț ដើម្បីតំណាងសំឡេងជាក់លាក់របស់ខ្លួន។

នៅក្នុងការសិក្សាភាសាវិទ្យាប្រៀបធៀប គេហៅវាថា ដាកូ-រ៉ូម៉ានី (Daco-Romanian) ដើម្បីញែកវាចេញពីភាសារ៉ូម៉ានីដទៃទៀតដូចជា អារ៉ូម៉ានី (Aromanian) មេហ្គលេណូ-រ៉ូម៉ានី (Megleno-Romanian) និងអ៊ីស្ត្រូ-រ៉ូម៉ានី (Istro-Romanian)។ តាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia មានមនុស្សប្រមាណ ២២ លាននាក់ដែលនិយាយភាសានេះជាភាសាកំណើតនៅទូទាំងពិភពលោក ហើយសហគមន៍និយាយភាសារ៉ូម៉ានីធំៗក៏មានវត្តមាននៅក្រៅប្រទេសរ៉ូម៉ានីផងដែរ។ លើសពីនេះ ភាសារ៉ូម៉ានីជាភាសាផ្លូវការមួយក្នុងចំណោមភាសាផ្លូវការទាំង ២៤ របស់សហភាពអឺរ៉ុប ដែលបញ្ជាក់ពីសារៈសំខាន់របស់វានៅលើឆាកអន្តរជាតិ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ភាសារ៉ូម៉ានីមានវាគ្មិនប្រមូលផ្តុំភាគច្រើននៅក្នុងតំបន់អឺរ៉ុបកណ្តាល និងខាងកើត។ ដូចបង្ហាញក្នុងផែនទីខាងលើ ប្រទេសរ៉ូម៉ានីគឺជាមជ្ឈមណ្ឌលសំខាន់ ដោយមានអ្នកនិយាយភាគច្រើន ខណៈប្រទេសម៉ុលដូវ៉ាមានអ្នកនិយាយយ៉ាងច្រើនផងដែរ ហើយភាសារ៉ូម៉ានីក៏ជាភាសាផ្លូវការនៅទីនោះ។ តាម Wikipedia នៅក្នុងប្រទេសស៊ែប៊ី តំបន់ស្វយ័តវ៉ូយវ៉ូឌីណា (Vojvodina) បានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនូវភាសារ៉ូម៉ានីជាភាសាមួយក្នុងចំណោមភាសាផ្លូវការទាំងប្រាំមួយ ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីសារៈសំខាន់របស់វាក្នុងការការពារសិទ្ធិជនជាតិភាគតិច។

គួរកត់សម្គាល់ផងដែរថា មានសហគមន៍និយាយភាសារ៉ូម៉ានីដែលមានស្ថិរភាពនៅក្នុងប្រទេសជិតខាងដូចជា អ៊ុយក្រែន ហុងគ្រី និងប៊ុលហ្ការី។ លើសពីនេះ ជនភៀសខ្លួនរ៉ូម៉ានីនៅអឺរ៉ុបខាងលិច អាមេរិកខាងជើង និងអូស្ត្រាលី ក៏បានរក្សាការប្រើប្រាស់ភាសានេះយ៉ាងសកម្មក្នុងគ្រួសារ និងស្ថាប័នវប្បធម៌។ យោងតាមជំរឿនប្រជាជននៅស៊ែប៊ីឆ្នាំ ២០០២ ភាគរយអ្នកនិយាយភាសារ៉ូម៉ានីនៅតាមស្រុកខ្លះឡើងដល់ជាង ៣៥% ដែលបង្ហាញពីវត្តមានដ៏រឹងមាំរបស់ភាសានេះនៅក្រៅព្រំដែនរ៉ូម៉ានី។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia ប្រវត្តិភាសារ៉ូម៉ានីចាប់ផ្តើមពីសម័យអាណាចក្ររ៉ូម នៅពេលដែលតំបន់ដាស៊ី (Dacia) បច្ចុប្បន្នស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រ៉ូម។ ក្រោយការដកថយរបស់រដ្ឋបាលរ៉ូមនៅសតវត្សរ៍ទី៣ ភាសាឡាតាំងនិយាយដោយប្រជាជនបានវិវត្តបន្តិចម្តងៗ ប៉ុន្តែនៅតែរក្សាឫសគល់ឡាតាំងយ៉ាងរឹងមាំ ទោះបីទទួលឥទ្ធិពលពីភាសាក្នុងតំបន់ក៏ដោយ។

ភស្តុតាងសរសេរដំបូងបំផុតនៃភាសារ៉ូម៉ានីគឺ លិខិតរបស់ Neacșu ដែលចុះកាលបរិច្ឆេទឆ្នាំ ១៥២១។ ឯកសារនេះជាលិខិតឯកជនមួយដែលសរសេរជាអក្សរស៊ីរីលីក ហើយផ្តល់ព័ត៌មានអំពីការគំរាមកំហែងពីកងទ័ពអូតូម៉ង់។ វាបង្ហាញថាភាសារ៉ូម៉ានីមានការប្រើប្រាស់ជាភាសាសរសេររួចទៅហើយនៅដើមសតវត្សរ៍ទី១៦។ ក្រៅពីនេះ ឯកសារសាសនាមួយឈ្មោះ Hurmuzaki Psalter ដែលគេប៉ាន់ស្មានថាសរសេរនៅចន្លោះឆ្នាំ ១៤៩១ និង ១៥០៤ ក៏ជាសក្ខីភាពនៃការសរសេរភាសារ៉ូម៉ានីដំបូងផងដែរ។

នៅសតវត្សរ៍ទី១៨ និង១៩ ដំណើរការស្តង់ដារភាសាបានចាប់ផ្តើម។ ឥស្សរជនដូចជា Samuil Micu-Klein បានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការផ្លាស់ប្តូរពីអក្សរស៊ីរីលីកមកអក្សរឡាតាំង និងការកំណត់វេយ្យាករណ៍ដោយផ្អែកលើគំរូឡាតាំង។ ក្រុមបដិវត្តន៍រ៉ូម៉ានីនៅទីក្រុងប៉ារីសក្នុងទសវត្សរ៍ ១៨៤០ ក៏បានចាត់ទុកភាសាជាឧបករណ៍នយោបាយសម្រាប់ការបង្រួបបង្រួមជាតិ និងបង្កើតអត្តសញ្ញាណរ៉ូម៉ានីទំនើប។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ភាសារ៉ូម៉ានីជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃវប្បធម៌និងអក្សរសាស្ត្ររ៉ូម៉ានី។ ក្នុងចំណោមអ្នកនិពន្ធល្បីៗ លោក Ion Creangă ត្រូវបានគេចាត់ទុកជាកំពូលអ្នកនិពន្ធរឿងនិទាន ដែលស្នាដៃរបស់គាត់បង្កប់ដោយភាពកំប្លុកកំប្លែង និងប្រាជ្ញាប្រជាជន។ រហូតដល់សព្វថ្ងៃ ស្នាដៃរបស់គាត់នៅតែត្រូវបានអាននិងសិក្សានៅទូទាំងប្រទេសរ៉ូម៉ានី។ ភាសារ៉ូម៉ានីក៏ដើរតួជាភាសាប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ និងអប់រំ ដែលផ្សារភ្ជាប់ប្រជាជនជាង ២០ លាននាក់។

ក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ច ក្នុងនាមជាភាសាផ្លូវការរបស់សហភាពអឺរ៉ុប វាត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងឯកសាររដ្ឋបាល និងកិច្ចប្រជុំផ្លូវការ។ នៅក្នុងពិភពឌីជីថល ភាសារ៉ូម៉ានីបានសម្របខ្លួនយ៉ាងពេញលេញ ដោយមានក្តារចុចកុំព្យូទ័រ និងកម្មវិធីនានាគាំទ្រតួអក្សរពិសេសរបស់ខ្លួន។ ដូចបង្ហាញក្នុងរូបថតក្តារចុចដែលមានតួអក្សររ៉ូម៉ានី ភាសានេះមានវត្តមានយ៉ាងសកម្មលើអ៊ីនធឺណិត និងបណ្តាញសង្គម។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ក្នុងយុគសម័យទំនើប ភាសារ៉ូម៉ានីបន្តមានសារៈសំខាន់ទាំងនៅក្នុងស្រុក និងលើឆាកអន្តរជាតិ។ សហគមន៍ជនភៀសខ្លួនរ៉ូម៉ានីនៅអឺរ៉ុប និងអាមេរិកខាងជើង បន្តរក្សានិងបង្រៀនភាសានេះដល់មនុស្សជំនាន់ក្រោយ តាមរយៈសាលារៀន និងសកម្មភាពវប្បធម៌។ យោងតាម Wikipedia និងទិន្នន័យផ្សេងទៀត ភាសារ៉ូម៉ានីក៏ត្រូវបានសិក្សាជាភាសាបរទេសនៅក្នុងប្រទេសជាច្រើន ជាពិសេសនៅតំបន់អឺរ៉ុបកណ្តាល ដូចផែនទីបង្ហាញ។

សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ ការស្វែងយល់អំពីភាសារ៉ូម៉ានីអាចជាការបើកទស្សនៈថ្មីអំពីភាពចម្រុះនៃភាសានៅទ្វីបអឺរ៉ុប ដែលជាភាសារ៉ូម៉ង់តែមួយគត់ដែលរស់រាននៅខាងកើត។ ក្នុងបរិបទពិភពលោកដែលតភ្ជាប់គ្នាខ្លាំង ការយល់ដឹងពីភាសាតូចៗបែបនេះអាចជួយយើងឱ្យដឹងពីរបៀបដែលភាសាមួយអាចរក្សាអត្តសញ្ញាណរបស់ខ្លួនបាន ទោះបីស្ថិតក្នុងចំណោមឥទ្ធិពលធំៗក៏ដោយ។ ប្រធានបទនេះក៏ឆ្លុះបញ្ចាំងពីការតស៊ូរក្សាវប្បធម៌ក្នុងយុគសម័យសាកលភាវូបនីយកម្ម ដែលមានសារៈសំខាន់ដូចគ្នាសម្រាប់ភាសា និងវប្បធម៌ខ្មែរផងដែរ។