វាលខ្សាច់សាហារ៉ា

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

វាលខ្សាច់សាហារ៉ា គឺជាវាលខ្សាច់ក្ដៅធំជាងគេនៅលើពិភពលោក និងជាវាលខ្សាច់ធំទីបីទាំងមូល បន្ទាប់ពីតំបន់អង់តាក់ទិកនិងតំបន់អាកទិក។ តាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia វាលខ្សាច់នេះមានផ្ទៃដីប្រហែល ៩.២ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េ (៣.៦ លានម៉ាយការ៉េ) ហើយគ្របដណ្តប់តំបន់ភាគច្រើននៃទ្វីបអាហ្រ្វិកខាងជើង។ សាហារ៉ាលាតសន្ធឹងពីមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិកនៅភាគខាងលិច ដល់សមុទ្រក្រហមនៅភាគខាងកើត ដោយឆ្លងកាត់ប្រទេសជាច្រើន រួមមាន ម៉ារ៉ុក អាល់ហ្សេរី ទុយនីស៊ី លីប៊ី អេហ្ស៊ីប ម៉ាលី នីហ្សេ ឆាដ ស៊ូដង់ និងម៉ូរីតានី។ ឈ្មោះ «សាហារ៉ា» មានប្រភពមកពីភាសាអារ៉ាប់មានន័យថា «វាលខ្សាច់»។ ទេសភាពរបស់វាមានលក្ខណៈប្លែកៗ រួមមានភ្នំរាយថ្ម វាលទំនាបក្រួស និងវាលខ្សាច់ខ្សាច់ធំៗដែលគេស្គាល់ថាជា «erg»។ សាហារ៉ាមានតួនាទីសំខាន់ក្នុងប្រព័ន្ធអាកាសធាតុសកល និងជាកន្លែងដែលមានប្រវត្តិសាស្ត្រនិងវប្បធម៌ដ៏សំបូរបែប។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

Wikipedia បានពណ៌នាថា សាហារ៉ាស្ថិតនៅចន្លោះខ្សែស្របទី ១៥ និង ៣៥ ខាងជើង។ ខាងជើងជាប់នឹងសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ និងជួរភ្នំអាត្លាស ចំណែកខាងត្បូងជាប់នឹងតំបន់សាហេល (Sahel) ដែលជាខ្សែក្រវ៉ាត់ពាក់កណ្តាលស្ងួត។ អាកាសធាតុនៅតំបន់នេះស្ងួតខ្លាំង ដោយតំបន់ខ្លះទទួលបានទឹកភ្លៀងតិចជាង ២៥ មីល្លីម៉ែត្រក្នុងមួយឆ្នាំ។ ទោះបីជាស្ថានភាពធម្មជាតិលំបាកយ៉ាងណា មនុស្សបានរស់នៅទីនេះរាប់ពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ ដង់ស៊ីតេប្រជាជនគឺទាបបំផុត ប្រហែលតិចជាង ១ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដោយភាគច្រើនប្រមូលផ្តុំនៅតាមអូអាស (oases) និងជ្រលងភ្នំ។

ក្រុមជនជាតិដើមសំខាន់ៗរួមមាន ទួរ៉េហ្គ (Tuareg) ទូប៊ូ (Toubou) ប៊ែរប៊ែរ (Berber) អារ៉ាប់ និងហារ៉ាទីន (Haratin)។ Wikipedia ចង្អុលបង្ហាញថា ប្រជាជនទួរ៉េហ្គធ្លាប់បានត្រួតត្រាតំបន់កណ្តាលនៃសាហារ៉ា និងពាណិជ្ជកម្មឆ្លងកាត់វា ដូចដែលបានគូរដោយ George Francis Lyon ក្នុងឆ្នាំ ១៨២១។ ប្រជាជនទូប៊ូនៅកណ្តាលសាហារ៉ានិយាយភាសាសាហារី (Saharan languages) ហើយស្រ្តីហារ៉ាទីននៅភាគខាងត្បូងម៉ារ៉ុកត្រូវបានគេស្គាល់ថាមានការសម្ដែងរបាំអោអ៊ូច (ahouach) ដ៏ស្រស់ស្អាត។ ជីវភាពនៅតាមអូអាសដូចនៅភ្នំអាហាហ្កា (Ahaggar) ផ្តល់ទីជម្រកដល់រុក្ខជាតិមួយចំនួន និងសត្វដូចជាអូដ្ឋ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាហារ៉ាមានការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងគំហុក។ យោងតាម Wikipedia កាលពីសម័យ Holocene ដើម ប្រហែល ១២,០០០ ទៅ ៧,០០០ ឆ្នាំមុន តំបន់នេះមានបឹង វាលស្មៅ និងព្រៃឈើច្រើន ដែលត្រូវបានបង្ហាញតាមរយៈការសិក្សាភូមិសាស្ត្របុរាណ (រូបភាពពី PLOS ONE)។ ការបន្ស៊ាំនៃគន្លងផែនដីជុំវិញព្រះអាទិត្យបានបណ្តាលឲ្យមានការប្រែប្រួលខ្យល់មូសុង ដែលធ្វើឲ្យតំបន់នេះក្លាយជាវាលខ្សាច់ប្រមាណ ៥,០០០ ទៅ ៣,០០០ ឆ្នាំមុន។ ភស្តុតាងនៃយុគសម័យបៃតងនេះ មាននៅក្នុងផ្ទាំងគំនូរថ្មរាប់ពាន់ផ្ទាំង ដូចជានៅគុហាសត្វនានា (Cave of Beasts) ប្រទេសអេហ្ស៊ីប ដែលបង្ហាញរូបសត្វហ្សីរ៉ាហ្វ ដំរី និងក្របី។

នៅសម័យប្រវត្តិសាស្ត្រ សាហារ៉ាបានក្លាយជាច្រកពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់តភ្ជាប់អាហ្រ្វិកខាងជើងជាមួយអាហ្រ្វិកខាងត្បូងនិងខាងលិច។ ចររាវអូដ្ឋបានដឹកជញ្ជូនមាស អំបិល គ្រឿងទេស និងទាសករ។ Wikipedia កត់ត្រាថា ចររាវអំបិលអាហ្សាឡាយ (Azalai) នៅឆ្នាំ ១៩០៦ មានអូដ្ឋដល់ទៅ ២០,០០០ ក្បាល។ កុលសម្ព័ន្ធទួរ៉េហ្គ ដែលត្រូវបានគេហៅថា «ប្រជាជនខៀវ» បានគ្រប់គ្រងផ្លូវទាំងនេះ។ ក្នុងសម័យអាណានិគម បារាំងបានពង្រីកឥទ្ធិពលពាសពេញសាហារ៉ា ដូចផែនទី «Scramble for Africa» បង្ហាញ ហើយបានបង្កើតទឹកដីអាណានិគមជាច្រើនរហូតដល់ទសវត្សឆ្នាំ ១៩៦០។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចប្រពៃណីនៅសាហារ៉ាពឹងផ្អែកលើសកម្មភាពបីយ៉ាងសំខាន់៖ ការចិញ្ចឹមសត្វបែបពនេចរ កសិកម្មនៅអូអាស និងពាណិជ្ជកម្មឆ្លងកាត់វាលខ្សាច់។ Wikipedia បានរាយការណ៍ថា អូអាសដូចជាអាយឌីហាន អ៊ូបារី (Idehan Ubari) នៅលីប៊ី មានបឹងដែលគាំទ្រដល់ការលូតលាស់របស់ស្មៅនិងដើមត្នោត។ ទីក្រុងពាណិជ្ជកម្មសំខាន់ៗរួមមាន ហ្គារដាយ៉ា (Ghardaïa) នៅអាល់ហ្សេរី ដែលមានផ្សារដ៏ធំ (រូបភាពឆ្នាំ ១៩៧១) និងទីក្រុងបរិសុទ្ធបេនីអ៊ីសហ្គេន (Beni Isguen) ដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយជញ្ជាំងក្រាស់។

ក្រៅពីនេះ អំបិលដែលជីកបានពីប៊ីលម៉ា (Bilma) ត្រូវបានដឹកដោយចររាវទៅកាន់ទីផ្សារដូចជានៅម៉ាលី និងនីហ្សេ។ វប្បធម៌នៅសាហារ៉ាមានភាពសម្បូរបែប ដោយរួមបញ្ចូលឥទ្ធិពលពីជនជាតិប៊ែរប៊ែរ អារ៉ាប់ និងអាហ្រ្វិកក្រោមសាហារ៉ា។ សិល្បៈថ្មបុរាណ តន្ត្រីប្រពៃណី និងសិប្បកម្មដូចជាគ្រឿងអលង្ការប្រាក់របស់ទួរ៉េហ្គ គឺជាកេរដំណែលដ៏មានតម្លៃ។ សាសនាឥស្លាមបានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការកសាងអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌នៅតំបន់នេះ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

បច្ចុប្បន្ននេះ វាលខ្សាច់សាហារ៉ាកំពុងប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាធំៗជាច្រើន។ ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុកំពុងធ្វើឲ្យវាលខ្សាច់រីកសាយភាយទៅខាងត្បូង គំរាមកំហែងតំបន់សាហេល និងធ្វើឲ្យមានវិបត្តិស្បៀង និងការផ្លាស់ទីលំនៅរបស់ប្រជាជន។ គម្រោង «មហាជញ្ជាំងបៃតង» (Great Green Wall) ត្រូវបានផ្តួចផ្តើមឡើងដើម្បីទប់ស្កាត់ការរីកចម្រើននេះ។ លើសពីនេះ ព្យុះខ្សាច់ពីសាហារ៉ាអាចប៉ះពាល់ដល់សុខភាពសាធារណៈ និងគុណភាពខ្យល់នៅទ្វីបអាមេរិកនិងអឺរ៉ុប។

ផ្ទុយទៅវិញ សាហារ៉ាមានសក្តានុពលដ៏ធំធេងក្នុងការផលិតថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យ ដែលអាចផ្គត់ផ្គង់ថាមពលស្អាតដល់តំបន់ធំៗ។ Wikipedia ក៏បានកត់សម្គាល់ផងដែរពីធនធានរ៉ែដូចជាប្រេង និងឧស្ម័ននៅអាល់ហ្សេរី និងលីប៊ី។ ទោះយ៉ាងណា អស្ថិរភាពនយោបាយ ជម្លោះប្រដាប់អាវុធ និងអំពើភេរវកម្មនៅប្រទេសមួយចំនួនដូចជាម៉ាលី និងលីប៊ី បានបង្ករឧបសគ្គដល់ការអភិវឌ្ឍន៍។ សម្រាប់អ្នកអានចង្វាក់ខ្មែរ ការស្វែងយល់អំពីសាហារ៉ាជួយពង្រីកទស្សនៈអំពីទំនាក់ទំនងរវាងបរិស្ថាន សេដ្ឋកិច្ច និងសន្តិសុខ ដែលជាប្រធានបទមានឥទ្ធិពលទូទាំងពិភពលោក។