ការបន្លំ

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ការបន្លំ (ភាសាអង់គ្លេស៖ Scam ឬ Confidence trick) គឺជាការប៉ុនប៉ងបោកបន្លំបុគ្គល ឬក្រុមមនុស្ស បន្ទាប់ពីបានបង្កើតទំនុកចិត្តជាមួយពួកគេជាមុន។ តាមវិគីភីឌា ល្បិចបន្លំទាំងនេះទាញយកផលប្រយោជន៍ពីភាពងាយជឿ ភាពឆោតល្ងង់ ការអាណិតអាសូរ ភាពឥតប្រយោជន៍ ទំនុកចិត្ត ការមិនទទួលខុសត្រូវ និងការលោភលន់របស់ជនរងគ្រោះ។

អ្នកស្រាវជ្រាវបានឲ្យនិយមន័យថា «ការបន្លំគឺជាទម្រង់ពិសេសនៃអាកប្បកិរិយាឆបោក ... ដែលមានបំណងបង្កើតការដោះដូរស្ម័គ្រចិត្តដែលមិនផ្តល់ផលប្រយោជន៍ទៅវិញទៅមក» ព្រោះវា «នាំផលប្រយោជន៍ដល់អ្នកបោកបន្លំ ដោយចំណាយលើជនរងគ្រោះ»។ តាមវិគីភីឌា ការបន្លំមានច្រើនប្រភេទ រាប់ចាប់ពីការឆបោកតាមអ៊ីមែល (phishing) ការបន្លំស្នេហា (romance scams) ការបន្លំប្រាក់កក់មុន (advance-fee fraud) ការបន្លំបែបលុយវិនិយោគ (investment scams) រហូតដល់គម្រោងប្រភេទ Ponzi និងការឆបោកតាមទូរស័ព្ទជាដើម។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ទោះបីការបន្លំជាបាតុភូតកើតមាននៅទូទាំងពិភពលោកក៏ដោយ តំបន់ខ្លះមានការកើតឡើងញឹកញាប់ជាង ជាពិសេសនៅកន្លែងដែលមានហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធអ៊ីនធឺណិតរីកចម្រើន រួមជាមួយការគ្រប់គ្រងច្បាប់ខ្សោយ។ វិគីភីឌាបង្ហាញថា បណ្តាញឆបោកឆ្លងដែនតែងប្រតិបត្តិការពីតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ អាហ្វ្រិកខាងលិច និងអឺរ៉ុបខាងកើត។ ជនរងគ្រោះអាចជាមនុស្សគ្រប់វ័យ និងគ្រប់វណ្ណៈ ប៉ុន្តែអ្នកដែលស្ថិតក្នុងស្ថានភាពឯកោ មនុស្សចាស់ ឬអ្នកមានវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចច្រើនងាយរងគ្រោះជាងគេ។ ក្រុមជនពិការ និងជនដែលមិនសូវយល់ដឹងពីបច្ចេកវិទ្យា ក៏ស្ថិតក្នុងក្រុមហានិភ័យខ្ពស់ផងដែរ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ការបន្លំមានប្រវត្តិយូរលង់ណាស់មកហើយ។ ពាក្យ «confidence man» (អ្នកប្រើល្បិចទុកចិត្ត) បានលេចឡើងជាលើកដំបូងនៅក្នុងទសវត្សឆ្នាំ ១៨៤០ នៅទីក្រុងញ៉ូវយ៉ក សហរដ្ឋអាមេរិក នៅពេលដែលបុរសម្នាក់ឈ្មោះ William Thompson បានបញ្ជោតមនុស្សដោយការសុំឲ្យពួកគេ «ទុកចិត្ត» គាត់ជាមួយនឹងទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ពួកគេ តាមវិគីភីឌា។

ឧទាហរណ៍ដ៏ល្បីមួយទៀតត្រូវបានបង្ហាញនៅក្នុងគំនូរជីវចលរបស់ J.M. Staniforth (ដូចរូបភាពខាងលើ) ដែលរិះគន់ការរៃអង្គាសប្រាក់របស់លោក Herbert Kitchener សម្រាប់សាងសង់មហាវិទ្យាល័យនៅស៊ូដង់ នៅដើមសតវត្សទី ២០។ លោកបានប្រើនាមរបស់វីរបុរសអង់គ្លេស Charles George Gordon ដើម្បីទាក់ទាញការបរិច្ចាគ ដែល Staniforth មើលឃើញថាជាល្បិចទុកចិត្តមួយ។

ក្រៅពីនេះ ករណីលក់ប៉ម Eiffel ដោយ Victor Lustig នៅឆ្នាំ ១៩២៥ និងគម្រោងប្រភេទ Ponzi ដែលបង្កើតឡើងដោយ Charles Ponzi ក្នុងឆ្នាំ ១៩១៩ គឺជាចំណោមឧទាហរណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រផ្សេងទៀតដែលវិគីភីឌាកត់ត្រាទុក។ ការបន្លំ «អ្នកទោសអេស្ប៉ាញ» (Spanish Prisoner) ដែលមានតាំងពីសតវត្សទី ១៦ ក៏បង្ហាញថាល្បិចបោកបន្លំមានយូរណាស់មកហើយ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ការបន្លំជះឥទ្ធិពលសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងខ្លាំង។ យោងតាមវិគីភីឌា ការខាតបង់ជាសកលពីការបន្លំត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានច្រើនពាន់លានដុល្លារអាមេរិកក្នុងមួយឆ្នាំ។ ការឆបោកមិនត្រឹមតែធ្វើឲ្យបុគ្គលបាត់បង់ប្រាក់កាសប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងធ្វើឲ្យប្រព័ន្ធហិរញ្ញវត្ថុជាតិបាត់បង់ទំនុកចិត្ត និងបង្កើនថ្លៃចំណាយសន្តិសុខទៀតផង។ ឧស្សាហកម្មសន្តិសុខតាមអ៊ីនធឺណិតបានរីកចម្រើនឡើង ដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងការបន្លំទាំងនេះ។

ក្នុងវិស័យវប្បធម៌ រឿងរ៉ាវនៃការបន្លំបានក្លាយជាប្រធានបទដ៏ពេញនិយមនៅក្នុងភាពយន្ត និងអក្សរសិល្ប៍។ ខ្សែភាពយន្តដូចជា «Catch Me If You Can» អំពីជីវិតរបស់ Frank Abagnale និង «The Sting» បង្ហាញពីភាពស្មុគស្មាញនិងភាពទាក់ទាញនៃការបន្លំ។ យោងតាមវិគីភីឌា ស្នាដៃទាំងនេះច្រើនបង្ហាញពីភាពឆ្លាតវៃរបស់អ្នកបោកបន្លំ ប៉ុន្តែក៏មិនភ្លេចបញ្ជាក់ពីផលវិបាកដែលជនរងគ្រោះត្រូវទទួលដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

នៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៥ និង ២០២៦ បញ្ហាការបន្លំនៅតែជារឿងបន្ទាន់នៅទូទាំងពិភពលោក។ ជាពិសេស ការឆបោកតាមអនឡាញ ដូចជា «ការសម្លាប់ជ្រូក» (pig butchering scams) កំពុងតែកើនឡើង។ សារព័ត៌មាន BBC បានរាយការណ៍ថា នៅប្រទេសកម្ពុជា តំបន់ព្រះសីហនុ បានក្លាយជាមូលដ្ឋានសម្រាប់សកម្មភាពឆបោកតាមទូរស័ព្ទនិងអនឡាញ ដែលគ្រប់គ្រងដោយក្រុមឧក្រិដ្ឋជនចិន ហើយមានជនរងគ្រោះជាច្រើនត្រូវបានជួញដូរមនុស្សឲ្យចូលរួមបោកបន្លំ។

អាជ្ញាធរកម្ពុជា រួមជាមួយសមត្ថកិច្ចចិន បានធ្វើការវាយឆ្មក់ និងចាប់ខ្លួនជនសង្ស័យជាច្រើននាក់ ហើយបានជួយសង្គ្រោះជនរងគ្រោះពីការឃុំឃាំង។ ការយល់ដឹងពីយន្តការនៃការបន្លំ ដូចបានពិពណ៌នាក្នុងអត្ថបទនេះ គឺសំខាន់ណាស់សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ដើម្បីការពារខ្លួននិងសហគមន៍ពីការបាត់បង់ទ្រព្យសម្បត្តិនិងសេរីភាព។