រុយស្គ្រូវើមពិភពថ្មី (New World screwworm fly)

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

រុយស្គ្រូវើម (screwworm fly) គឺជាប្រភេទរុយក្នុងអំបូរ Calliphoridae ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថាជារុយស៊ីសាច់ (blowfly) និងជាសត្វល្អិតកសិកម្មដ៏សំខាន់មួយនៅទ្វីបអាមេរិក។ តាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា ពពួករុយនេះចែកចេញជា រុយស្គ្រូវើមពិភពថ្មី (New World screwworm) និងរុយស្គ្រូវើមពិភពចាស់ (Old World screwworm) ហើយនៅក្នុងពិភពថ្មីមាន ៤ ប្រភេទ រួមមាន Cochliomyia macellaria, C. hominivorax, C. aldrichi និង C. minima។ ក្នុងនោះ C. hominivorax ត្រូវបានគេហៅថា «រុយស្គ្រូវើមចម្បង» ពីព្រោះដង្កូវរបស់វាបង្កជំងឺ myiasis ដោយស៊ីចំណីលើជាលិកាសត្វដែលនៅរស់ បង្កើតជាមុខរបួសជ្រៅប្រហោងដែលនាំឱ្យខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ ផ្ទុយទៅវិញ C. macellaria គឺជា «រុយស្គ្រូវើមបន្ទាប់» ដែលដង្កូវរបស់វាស៊ីតែជាលិកាងាប់ប៉ុណ្ណោះ ហើយមិនសូវមានគ្រោះថ្នាក់ធ្ងន់ធ្ងរដូចប្រភេទចម្បងឡើយ។ ប្រភេទទាំងនេះចូលចិត្តរស់នៅក្នុងតំបន់ក្តៅ និងត្រូពិច ហើយត្រូវបានចាត់ទុកជាបញ្ហាធំសម្រាប់ការចិញ្ចឹមសត្វនៅទូទាំងទ្វីបអាមេរិក។ C. aldrichi និង C. minima គឺជាប្រភេទពីរទៀតដែលមានការសិក្សាតិចតួច ប៉ុន្តែក៏ស្ថិតក្នុងអំបូរដដែល និងមានសក្តានុពលបង្កបញ្ហាដល់សត្វផងដែរ។

ការចែកចាយ និងជម្រក

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា រុយស្គ្រូវើមពិភពថ្មីមានដើមកំណើត និងរាលដាលនៅទ្វីបអាមេរិក ចាប់ពីភាគខាងត្បូងសហរដ្ឋអាមេរិករហូតដល់អាមេរិកខាងត្បូង។ ជម្រកធម្មជាតិរបស់វាគឺតំបន់ដែលមានអាកាសធាតុក្តៅ សើម និងមានសត្វពាហនៈច្រើន ដែលផ្តល់ប្រភពអាហារសម្រាប់ដង្កូវ។ ដង្កូវរបស់វាអាចឆ្លងចូលសត្វឈាមក្តៅគ្រប់ប្រភេទ រាប់តាំងពីសត្វចិញ្ចឹមដូចជាគោ ក្របី សេះ រហូតដល់សត្វព្រៃ និងសូម្បីតែមនុស្ស។ ការរីករាលដាលរបស់វាធ្លាប់គ្របដណ្តប់តំបន់ធំៗនៅអាមេរិក ប៉ុន្តែដោយសារកម្មវិធីកំចាត់ដែលមានប្រសិទ្ធភាព បច្ចុប្បន្នវានៅសល់តែនៅផ្នែកខ្លះនៃអាមេរិកកណ្តាល និងខាងត្បូង ហើយមានតំបន់ការពារនៅប៉ាណាម៉ា ដើម្បីទប់ស្កាត់ការវិលត្រលប់ទៅទិសខាងជើង។ លើសពីនេះ រុយស្គ្រូវើមបន្ទាប់ (C. macellaria) មានការរាលដាលស្រដៀងគ្នាដែរ ប៉ុន្តែមិនសូវជាគោលដៅនៃការកំចាត់ខ្លាំងនោះទេ ព្រោះវាមិនបង្កគ្រោះថ្នាក់ធ្ងន់ធ្ងរដល់សត្វមានជីវិត។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមកំណត់ត្រាវិគីភីឌា ប្រភេទ Cochliomyia hominivorax ត្រូវបានពិពណ៌នាជាលើកដំបូងដោយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របារាំង Charles Coquerel ក្នុងឆ្នាំ ១៨៥៨។ ប៉ុន្តែចំណុចរបត់ប្រវត្តិសាស្ត្រសម្រាប់រុយនេះគឺការអភិវឌ្ឍន៍បច្ចេកទេសកំចាត់មួយដែលមិនធ្លាប់មានពីមុន គឺបច្ចេកទេសសត្វល្អិតគ្មានកូន (sterile insect technique) ក្នុងពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ២០។ អ្នកជំនាញខាងសត្វល្អិត Edward F. Knipling និង Raymond C. Bushland បានស្នើរវិធីសាស្ត្រនេះ ដោយប្រើកាំរស្មីដើម្បីធ្វើឱ្យរុយឈ្មោលគ្មានកូន រួចបញ្ចេញវាទៅក្នុងធម្មជាតិ។ រុយឈ្មោលទាំងនេះនឹងប្រកួតប្រជែងជាមួយរុយធម្មតា ហើយធ្វើឱ្យរុយញីមិនអាចបង្កកំណើតបាន នាំឱ្យចំនួនប្រជាជនរុយថមថយរហូតដល់អស់ពូជ។ កម្មវិធីនេះត្រូវបានចាប់ផ្តើមអនុវត្តដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនិងម៉ិកស៊ិកក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៥០ និង ១៩៦០ ហើយទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងត្រចះត្រចង់ក្នុងការលុបបំបាត់រុយស្គ្រូវើមចម្បងចេញពីទឹកដីសហរដ្ឋអាមេរិកទាំងស្រុង។ បន្ទាប់មកកម្មវិធីនេះត្រូវបានពង្រីកបន្តិចម្តងៗទៅកាន់បណ្តាប្រទេសអាមេរិកកណ្តាល ដូចជា ហ្គាតេម៉ាឡា ហុងឌូរ៉ាស នីការ៉ាហ្គា រហូតដល់ប៉ាណាម៉ា ដែលបច្ចុប្បន្នជាខ្សែការពារអចិន្ត្រៃយ៍ប្រឆាំងនឹងការឈ្លានពានឡើងវិញនៃសត្វល្អិតនេះ។ គួរកត់សម្គាល់ថា ភាពជោគជ័យនេះបានធ្វើឱ្យបច្ចេកទេសសត្វល្អិតគ្មានកូនក្លាយជាគំរូសម្រាប់កម្មវិធីកំចាត់សត្វល្អិតដទៃទៀតនៅទូទាំងពិភពលោក។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមទស្សនៈសេដ្ឋកិច្ច រុយស្គ្រូវើមចម្បងបានបង្កការខូចខាតយ៉ាងសម្បើមដល់វិស័យបសុសត្វនៅអាមេរិក។ យោងតាមវិគីភីឌា ការបាត់បង់សត្វពាហនៈ ការចំណាយលើការព្យាបាល និងការធ្លាក់ចុះផលិតភាព អាចបណ្តាលឱ្យមានការខាតបង់រាប់លានដុល្លារអាមេរិកក្នុងមួយឆ្នាំៗ ប្រសិនបើគ្មានការគ្រប់គ្រងត្រឹមត្រូវ។ កម្មវិធីកំចាត់ដោយប្រើបច្ចេកទេសសត្វល្អិតគ្មានកូន ទោះត្រូវការទុនវិនិយោគខ្ពស់ ប៉ុន្តែបានផ្តល់ផលចំណេញខាងសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងច្រើន តាមរយៈការការពារឧស្សាហកម្មសាច់ ទឹកដោះគោ និងស្បែក។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ បច្ចេកទេសនេះបានក្លាយជាគំរូនៃការគ្រប់គ្រងសត្វល្អិតបែបបរិស្ថាន ដោយមិនចាំបាច់ប្រើថ្នាំគីមីដែលបង្កផលប៉ះពាល់ដល់ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី។ ក្នុងន័យវប្បធម៌ រឿងរ៉ាវរបស់សង្គ្រាមប្រឆាំងរុយស្គ្រូវើមត្រូវបានគេចាត់ទុកជាស្នាដៃដ៏អស្ចារ្យមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រកសិកម្ម និងវិទ្យាសាស្ត្រសត្វល្អិត ហើយជារឿយៗត្រូវបានលើកឡើងជាឧទាហរណ៍នៃកិច្ចសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិដ៏ជោគជ័យ។ ជាលទ្ធផល វាបានជះឥទ្ធិពលដល់គោលនយោបាយកសិកម្ម និងវិធីសាស្ត្រកំចាត់សត្វល្អិតនៅលើសកលលោក រហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅសម័យបច្ចុប្បន្ន រុយស្គ្រូវើមពិភពថ្មីនៅតែជាការគំរាមកំហែងដល់វិស័យកសិកម្មនៅអាមេរិកខាងត្បូង និងតំបន់ការាអ៊ីប។ តាមវិគីភីឌា តំបន់ការពារនៅប៉ាណាម៉ា ត្រូវការការត្រួតពិនិត្យ និងការដោះលែងរុយគ្មានកូនរាប់លានក្បាលជារៀងរាល់សប្តាហ៍ ដើម្បីការពារការជ្រៀតចូលទៅកាន់អាមេរិកកណ្តាល និងខាងជើង។ ការវិលត្រលប់នៃរុយនេះនៅតំបន់ខ្លះដែលធ្លាប់ត្រូវបានលុបបំបាត់ បានបញ្ជាក់ថា ការឃ្លាំមើលជាប្រចាំគឺចាំបាច់បំផុត។ ក្រៅពីនេះ វឌ្ឍនភាពវិទ្យាសាស្ត្រថ្មីៗបានស្នើរថា ប្រភេទ Cochliomyia អាចជាគោលដៅសម្រាប់ «ហ្សែនដ្រាយ» (extinction gene drive) ដែលជាបច្ចេកវិទ្យាអាចធ្វើឱ្យប្រភេទសត្វមួយផុតពូជដោយការកែប្រែហ្សែន។ ចំពោះអ្នកអាននៅកម្ពុជា ទោះបីជាប្រទេសនេះមិនមានរុយស្គ្រូវើមពិភពថ្មីក៏ដោយ ការសិក្សាពីបទពិសោធន៍កំចាត់រុយនេះអាចផ្តល់មេរៀនសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងសត្វល្អិតចង្រៃដទៃទៀតក្នុងវិស័យកសិកម្មកម្ពុជា ជាពិសេសក្នុងបរិបទដែលការប្រែប្រួលអាកាសធាតុអាចពង្រីកការរីករាលដាលនៃសត្វល្អិតក្តៅគគុកនាពេលអនាគត។ ដូច្នេះ ការតាមដានការវិវត្តនៃបច្ចេកទេសនេះ និងការអនុវត្តរបស់វានៅតំបន់ផ្សេងៗ គឺមានសារៈសំខាន់សម្រាប់សន្តិសុខស្បៀងនិងបសុសត្វ។