ការដោះស្រាយវិវាទផ្លូវច្បាប់

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវីគីភីឌា (Wikipedia) ការដោះស្រាយវិវាទផ្លូវច្បាប់ ឬហៅម៉្យាងទៀតថា ការសម្របសម្រួលបណ្តឹង (Settlement) គឺជាការដោះស្រាយរវាងភាគីដើមបណ្តឹងនិងភាគីចម្លើយ ដើម្បីបញ្ចប់ករណីច្បាប់ដោយមិនចាំបាច់ឆ្លងកាត់ការកាត់ក្តីពេញលេញ។ ការដោះស្រាយអាចកើតឡើងមុនពេល ឬក្រោយពេលនីតិវិធីរបស់តុលាការចាប់ផ្តើម។ តាមវីគីភីឌា មានទម្រង់ដោះស្រាយពីរសំខាន់៖ ការដោះស្រាយជារួម (Collective Settlement) សម្រាប់ករណីច្បាប់ស្រដៀងគ្នាជាច្រើន និងការដោះស្រាយដែលមានរចនាសម្ព័ន្ធ (Structured Settlement) ដែលផ្តល់ការទូទាត់ជាបន្តបន្ទាប់តាមកាលកំណត់ជំនួសឱ្យសាច់ប្រាក់មួយពេល។

វចនានុក្រមច្បាប់ Black's Law Dictionary កំណត់និយមន័យការដោះស្រាយវិវាទថាជាកិច្ចព្រមព្រៀងដែលបញ្ចប់រាល់ការទាមទារ ឬបណ្តឹងតវ៉ាដែលកំពុងព្យួរ។ ការដោះស្រាយខុសពីសាលក្រមរបស់តុលាការ ដោយសារភាគីខ្លួនឯងជាអ្នកកំណត់លក្ខខណ្ឌជាជាងចៅក្រម។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ការដោះស្រាយវិវាទជាគោលការណ៍ច្បាប់មូលដ្ឋានដែលអាចរកឃើញនៅគ្រប់ប្រព័ន្ធតុលាការ។ យោងតាមវីគីភីឌា ប្រទេសប្រើប្រព័ន្ធ Common Law ដូចជា សហរដ្ឋអាមេរិក ចក្រភពអង់គ្លេស និងអូស្ត្រាលី មានអត្រានៃការដោះស្រាយខ្ពស់ ដោយករណីភាគច្រើនត្រូវបានបញ្ចប់មុនការជំនុំជម្រះ។ ឯនៅក្នុងប្រទេស Civil Law ដូចជា បារាំង និងអាល្លឺម៉ង់ ការដោះស្រាយក៏សាមញ្ញដែរ ប៉ុន្តែនីតិវិធីអាចមានលក្ខណៈតឹងរ៉ឹងជាងមុន។ តាមការរាយការណ៍របស់ Legal Information Institute (Cornell Law) ការដោះស្រាយអាចធ្វើឡើងនៅគ្រប់ដំណាក់កាលនៃរឿងក្តី ចាប់ពីមុនដាក់ពាក្យប្តឹងរហូតដល់ក្រោយការកាត់ក្តី។

ភាគីពាក់ព័ន្ធរួមមាន ភាគីដើមបណ្តឹង (Plaintiff) ភាគីចម្លើយ (Defendant) និងមេធាវីតំណាង។ ក្នុងករណីដែលពាក់ព័ន្ធនឹងអនីតិជន ឬជនគ្មានសមត្ថភាព តុលាការត្រូវតែយល់ព្រមលើការដោះស្រាយនេះ ដូចមានបញ្ជាក់នៅក្នុងសៀវភៅ Black's Law Dictionary។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

យោងតាមឯកសារច្បាប់ ការដោះស្រាយវិវាទដោយសន្តិវិធីមានដើមកំណើតតាំងពីបុរាណកាល នៅពេលដែលមនុស្សជ្រើសរើសការចរចាជាជាងការប្រយុទ្ធ។ នៅប្រទេសអង់គ្លេស ប្រព័ន្ធតុលាការ Equity ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៥ បានផ្តល់អំណាចដល់ចៅក្រមដើម្បីសម្របសម្រួលឱ្យភាគីឈានដល់ការដោះស្រាយ។ ពេលក្រោយមក នៅសតវត្សរ៍ទី១៩ និងទី២០ ការកើនឡើងនៃចំនួនករណីតុលាការបានធ្វើឱ្យការដោះស្រាយក្រៅតុលាការក្លាយជាការចាំបាច់។

តាមវីគីភីឌា ការដោះស្រាយដែលមានរចនាសម្ព័ន្ធ (Structured Settlement) ត្រូវបានអភិវឌ្ឍនៅសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ដើម្បីជួយជនរងគ្រោះដោយគ្រោះថ្នាក់ធ្ងន់ធ្ងរ តាមរយៈប្រាក់ចំណូលប្រចាំខែ ដែលទទួលបានការលើកលែងពន្ធ។ ការអភិវឌ្ឍនេះគឺជាការវិវត្តដ៏សំខាន់មួយនៃការទូទាត់សំណងក្រៅតុលាការ ហើយបានរីករាលដាលទៅប្រទេសដទៃដូចជា អូស្ត្រាលី និងអឺរ៉ុបមួយចំនួន។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ការដោះស្រាយវិវាទផ្តល់អត្ថប្រយោជន៍សេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងច្រើន។ តាមការចុះផ្សាយរបស់ American Bar Association (ABA) ការដោះស្រាយកាត់បន្ថយចំណាយលើមេធាវី ថ្លៃតុលាការ និងពេលវេលាដែលត្រូវចំណាយ។ វាក៏កាត់បន្ថយភាពតានតឹងផ្លូវចិត្ត និងអនុញ្ញាតឱ្យភាគីគ្រប់គ្រងលទ្ធផលដោយខ្លួនឯង។ សម្រាប់សង្គមទាំងមូល ការដោះស្រាយក្រៅតុលាការជួយកាត់បន្ថយចំនួនករណីដែលតម្រូវឱ្យចៅក្រមកាត់ក្តី ដោយហេតុនេះជួយសន្សំថវិការដ្ឋផងដែរ។

ខាងផ្នែកវប្បធម៌ ការសម្របសម្រួលនិងការរក្សាទំនាក់ទំនងល្អត្រូវបានគេឱ្យតម្លៃខ្ពស់នៅក្នុងសង្គមអាស៊ីជាច្រើន រួមទាំងកម្ពុជា។ យោងតាមការស្រាវជ្រាវរបស់អង្គការអាស៊ានស្តីពីការដោះស្រាយវិវាទ ប្រទេសនៅក្នុងតំបន់តែងងាកទៅរកយន្តការក្រៅតុលាការ ដើម្បីជៀសវាងការប្រឈមមុខដាក់គ្នា ហើយនេះគឺស្របតាមប្រពៃណីខ្មែរដែលប្រើមេភូមិ ឬព្រះសង្ឃជាអ្នកសម្របសម្រួល។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

បច្ចុប្បន្ននេះ ការដោះស្រាយវិវាទក្រៅប្រព័ន្ធតុលាការបានក្លាយជាប្រធានបទសំខាន់សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា។ តាមរបាយការណ៍របស់ក្រសួងយុត្តិធម៌ ការបង្កើតមជ្ឈមណ្ឌលជាតិសម្របសម្រួលពាណិជ្ជកម្ម (NCAC) ក្នុងឆ្នាំ២០១៣ បានជួយសម្រួលដល់ការដោះស្រាយវិវាទពាណិជ្ជកម្មយ៉ាងច្រើន និងកាត់បន្ថយការកកស្ទះរឿងក្តីនៅតុលាការ។ លើសពីនេះ ក្រសួងក៏បានបញ្ចូលយន្តការសម្របសម្រួលទៅក្នុងក្រមនីតិវិធីរដ្ឋប្បវេណីថ្មី ដើម្បីលើកទឹកចិត្តឱ្យភាគីដោះស្រាយជម្លោះដោយសន្តិវិធី។

នៅឆាកអន្តរជាតិ ករណីល្បីៗដូចជាការដោះស្រាយវិវាទរវាង Apple និង Qualcomm ក្នុងឆ្នាំ២០១៩ បានបង្ហាញសារៈសំខាន់នៃការដោះស្រាយក្រៅតុលាការសម្រាប់វិស័យឯកជន។ យោងតាមវីគីភីឌា ករណីបែបនេះជួយឱ្យក្រុមហ៊ុនជៀសវាងការលាតត្រដាងអាថ៌កំបាំង និងការចំណាយដ៏ធំ។

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ការយល់ដឹងអំពីការដោះស្រាយវិវាទគឺចាំបាច់ ព្រោះវាជាប់ទាក់ទងនឹងព្រឹត្តិការណ៍បច្ចុប្បន្នជាច្រើន ចាប់ពីជម្លោះដីធ្លី រហូតដល់កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ ដែលអាចជះឥទ្ធិពលដល់សេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមខ្មែរ។