ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ពាក្យ ស្យ៉ារ៉ិអះ (Sharia) ត្រូវបានប្រើសម្រាប់សំដៅដល់ប្រព័ន្ធច្បាប់សាសនានៃសាសនាឥស្លាម ដែលរួមបញ្ចូលទាំងច្បាប់ដ៏ទេវៈ និងការបកស្រាយច្បាប់ដោយមនុស្ស ។ យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ក្នុងន័យសាសនាឥស្លាម «ស្យ៉ារ៉ិអះ» សំដៅទៅលើច្បាប់ដែលមិនអាចផ្លាស់ប្ដូរបាន ខណៈ «ហ្វិក» (fiqh) ជាការបកស្រាយច្បាប់នោះឡើងវិញដោយអ្នកប្រាជ្ញសាសនា ។ ច្បាប់ស្យ៉ារ៉ិអះត្រូវបានប្រើប្រាស់រួមជាមួយច្បាប់ទំនៀមទម្លាប់តាំងពីពេលដំបូងនៃប្រវត្តិសាស្ត្រឥស្លាម ហើយត្រូវបានពង្រីកនិងអភិវឌ្ឍជាច្រើនសតវត្ស ដោយអ្នកច្បាប់ឥស្លាម និងអ្នកដឹកនាំមូស្លីម រហូតក្លាយជាក្របខ័ណ្ឌច្បាប់ដ៏ទូលំទូលាយមួយ ។ ស្យ៉ារ៉ិអះមានមូលដ្ឋានលើគម្ពីរគួរ៉ាន និងហាឌីត (hadith) ហើយត្រូវបានបំពេញបន្ថែមដោយគោលការណ៍ឯកភាព (ijma) និងការប្រៀបធៀប (qiyas) ។ កត្តាទាំងនេះនាំឱ្យមានសាលាច្បាប់ផ្សេងៗ ដូចជាហាណាហ្វី ម៉ាលីគី ស្យាហ្វីអ៊ី និងហាន់បាលី សម្រាប់សាសនិកស៊ុននី និងសាលាជាច្រើនទៀតសម្រាប់ស៊ីអា ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ច្បាប់ស្យ៉ារ៉ិអះត្រូវបានអនុវត្តយ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងប្រទេសដែលមានប្រជាជនឥស្លាមភាគច្រើន ជាពិសេសសម្រាប់ក្ដីក្ដាំដែលទាក់ទងនឹងគ្រួសារ ពហុពន្ធភាព ការលែងលះ និងមរតក ។ Wikipedia បានពន្យល់ថា ការអនុវត្តនេះមានលក្ខណៈខុសៗគ្នាទៅតាមតំបន់ ។ ប្រទេសដូចជាអ៊ីរ៉ង់ អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត ប៉ាគីស្ថាន និងមួយផ្នែកនៃប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី (ដូចនៅអាសេ) បានដាក់បញ្ចូលច្បាប់ស្យ៉ារ៉ិអះទៅក្នុងប្រព័ន្ធច្បាប់រដ្ឋ ។ ទន្ទឹមនោះ នៅក្នុងប្រទេសមួយចំនួនទៀត ច្បាប់នេះត្រូវបានអនុវត្តតែនៅក្នុងសហគមន៍ឥស្លាមប៉ុណ្ណោះ ។ ភាពចម្រុះនេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីលក្ខណៈប្រែប្រួលនៃការបកស្រាយរបស់សាលាច្បាប់ផ្សេងៗគ្នា ដែលជាមូលហេតុឱ្យការអនុវត្តស្យ៉ារ៉ិអះមានទម្រង់ច្រើនយ៉ាង ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ដើមកំណើតនៃច្បាប់ស្យ៉ារ៉ិអះត្រូវបានគេតាមដានរហូតដល់សម័យព្យាការីមហាម៉ាត់នៅក្នុងសតវត្សទី៧ ។ Wikipedia កត់សម្គាល់ថា ក្រោយពីការស្លាប់របស់ព្យាការី អ្នកដឹកនាំសាសនាបានចាប់ផ្ដើមប្រមូលនិងសរសេរកត់ត្រាគម្ពីរគួរ៉ាន និងហាឌីត ដែលក្លាយជាប្រភពចម្បងនៃច្បាប់ ។ នៅសតវត្សទី៩ អ៊ីម៉ាម ស្យាហ្វីអ៊ី (បានស្លាប់ឆ្នាំ៨២០ គ.ស.) ដែលផ្នូររបស់លោកស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុងកៃរ៉ូ (រូបភាព) បានបង្កើតវិធីសាស្ត្រសម្រាប់វិទ្យាសាស្ត្រច្បាប់ស្យ៉ារ៉ិអះ (usul al-fiqh) ដែលធ្វើឱ្យមានភាពស៊ីសង្វាក់គ្នាក្នុងការបកស្រាយច្បាប់ ។ សាលាច្បាប់ស៊ុននីទាំងបួនបានលេចធ្លោឡើងក្នុងសម័យនេះ ហើយច្បាប់ស្យ៉ារ៉ិអះត្រូវបានពង្រីកបន្ថែមដោយការចេញយោបល់ច្បាប់ (fatwa) ពីអ្នកជំនាញ (mujtahid) ។ តាមរយៈចំណងជើងរូបថតមួយទៀតនៅលើ Wikipedia អ្នកខ្លះបានចាត់ទុកថា អ៊ីម៉ាម អាល់-ហ្កាហ្សាលី (បានស្លាប់ឆ្នាំ១១១១) ជាអ្នកច្បាប់ចុងក្រោយដែលមានសិទ្ធិធ្វើ «អ៊ីជីថៃហាឌ» ហើយសម័យលោកត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាចំណុចបិទទ្វារនៃការបកស្រាយដោយឯករាជ្យ ។ ក្នុងរយៈពេលរាប់សតវត្ស អ្នកគ្រប់គ្រងមូស្លីមបានដាក់បញ្ចូលច្បាប់ស្យ៉ារ៉ិអះទៅក្នុងច្បាប់សេដ្ឋកិច្ច ព្រហ្មទណ្ឌ និងរដ្ឋបាល រហូតដល់ការមកដល់នៃរលកសាសនានិយម (secularism) នៅសម័យទំនើប ដែលបានកាត់បន្ថយតួនាទីរបស់ស្យ៉ារ៉ិអះនៅក្នុងប្រទេសមូស្លីមជាច្រើន ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ក្រៅពីផ្នែកច្បាប់ ស្យ៉ារ៉ិអះមានឥទ្ធិពលសំខាន់ទៅលើសេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌ក្នុងពិភពឥស្លាម ។ តាមរយៈគោលការណ៍ហិរញ្ញវត្ថុឥស្លាម វាបានហាមឃាត់អត្រាការប្រាក់ (riba) និងលើកទឹកចិត្តឱ្យមានការចែកចាយទ្រព្យសម្បត្តិតាមរយៈកាតព្វកិច្ចសាសនាដូចជា ហ្សាកាត (zakat) ជាដើម ។ ក្នុងវិស័យវប្បធម៌ ច្បាប់ស្យ៉ារ៉ិអះបានដើរតួជាកត្តាជំរុញឱ្យមានការបង្កើតសាលាអប់រំច្បាប់ និងសាសនា (madrasa) ដូចជាសាលាម៉ាដ្រាស្សាអ៊ូលូហ្គ បេគ នៅសាម៉ាខាន់ (រូបភាព) ដែលបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលបណ្ដុះបណ្ដាលអ្នកប្រាជ្ញឥស្លាម ។ លើសពីនេះ ការចងក្រងឯកសារច្បាប់ធំៗដូចជា អាល់-ហ្វាតាវ៉ា អាល់-អាឡាមហ្គីរីយ៉ា (al-Fatawa al-'Alamgiriyyah) ក៏បង្ហាញពីភាពសម្បូរបែបនៃចំណេះដឹងផ្នែកហ្វិក និងតួនាទីរបស់វាក្នុងការគ្រប់គ្រងជីវភាពរស់នៅប្រចាំថ្ងៃ ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅក្នុងសតវត្សទី២១ ច្បាប់ស្យ៉ារ៉ិអះនៅតែជាប្រធានបទដែលបង្កឱ្យមានការជជែកវែកញែកយ៉ាងក្ដៅគគុកទាំងក្នុងប្រទេសមូស្លីម និងសាកលលោក ។ រូបថតផ្សេងៗនៅលើ Wikipedia បានបង្ហាញពីទិដ្ឋភាពខុសៗគ្នា៖ នៅឆ្នាំ ២០០១ ក្រុមតាលីបង់ក្នុងប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថានត្រូវបាន RAWA រាយការណ៍ថាបានវាយស្ត្រីដោយអះអាងថាអនុវត្តច្បាប់ស្យ៉ារ៉ិអះ ខណៈដែលក្រុមជ្រុលនិយមដូចជា Al-Qaeda បានប្រើការបកស្រាយរបស់ខ្លួនចំពោះច្បាប់ស្យ៉ារ៉ិអះ ដើម្បីបង្ហាញអំពើភេរវកម្ម ។ ម៉្យាងវិញទៀត នៅចក្រភពអង់គ្លេស ការតវ៉ាប្រឆាំងនឹងការអនុវត្តច្បាប់ស្យ៉ារ៉ិអះបានផ្ទុះឡើងក្នុងឆ្នាំ ២០១៤ (រូបភាព) ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីការព្រួយបារម្ភអំពីសិទ្ធិមនុស្ស និងសិទ្ធិស្ត្រី ។ ក៏ប៉ុន្តែ មានអ្នកប្រាជ្ញឥស្លាមសម័យថ្មីដូចជា Mustafa Öztürk ដែលបានលើកឡើងថា ខគម្ពីរគួរ៉ានគួរតែត្រូវបានយល់ក្នុងបរិបទប្រវត្តិសាស្ត្រ ហើយច្បាប់មួយចំនួនដែលធ្លាប់អនុវត្តកាលពីអតីតកាល (ដូចជាការធ្វើជាទាសករ) លែងសមស្របនឹងសម័យកាលបច្ចុប្បន្ន (យោងតាមចំណងជើងរូបថតលើ Wikipedia) ។ ទាំងអស់នេះបង្ហាញថា ការអនុវត្តនិងការយល់ឃើញអំពីច្បាប់ស្យ៉ារ៉ិអះមានវិសាលភាពធំធេង ហើយនៅតែជាកត្តាសំខាន់ក្នុងនយោបាយ និងសង្គមសព្វថ្ងៃ ។