ការតាមដាន (Stalking)

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ការតាមដាន (Stalking) គឺជាគំរូនៃអាកប្បកិរិយាដែលមិនចង់បាន និងធ្វើឡើងដដែលៗ ដែលបុគ្គលម្នាក់ ឬក្រុមមួយធ្វើចំពោះមនុស្សម្នាក់ទៀត។ តាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា (Wikipedia) អាកប្បកិរិយាទាំងនេះរួមបញ្ចូលទាំងការត្រួតពិនិត្យ ការតាមជនរងគ្រោះដោយផ្ទាល់ និងការឃ្លាំមើលតាមមធ្យោបាយអេឡិចត្រូនិក។ វាមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយការបៀតបៀន និងការគំរាមកំហែង ហើយអាចបណ្តាលឱ្យជនរងគ្រោះមានការភ័យខ្លាច និងការតានតឹងចិត្តយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ វិគីភីឌាក៏បានបញ្ជាក់ផងដែរថា ពាក្យ "stalking" មាននិយមន័យខុសៗគ្នាក្នុងវិស័យចិត្តសាស្ត្រ និងច្បាប់ ដោយនៅក្នុងច្បាប់នៃដែនដីសាសនាជាច្រើន វាត្រូវបានកំណត់ថាជាបទល្មើសព្រហ្មទណ្ឌ។ ទម្រង់នៃការតាមដានអាចមានច្រើនប្រភេទ រួមមានការផ្ញើសារឥតឈប់ឈរ ការទូរសព្ទចូលដដែលៗ ការប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធ GPS ដើម្បីតាមដានទីតាំង ការបង្ហោះព័ត៌មានមិនពិតនៅលើបណ្តាញសង្គម និងសូម្បីតែការតាមជនរងគ្រោះទៅគ្រប់ទីកន្លែង។ តាមការស្រាវជ្រាវផ្នែកចិត្តសាស្ត្រដែលវិគីភីឌាបានដកស្រង់ ការរងការតាមដានអាចនាំឱ្យមានបញ្ហាសុខភាពផ្លូវចិត្តធ្ងន់ធ្ងរ ដូចជា ការថប់បារម្ភ ជំងឺធ្លាក់ទឹកចិត្ត និងជំងឺតានតឹងក្រោយប៉ះទង្គិចផ្លូវចិត្ត (PTSD) ជាដើម។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ការតាមដានជាបាតុភូតសកល ដែលកើតឡើងនៅគ្រប់ប្រទេស គ្រប់វប្បធម៌ និងគ្រប់ស្រទាប់សង្គម។ យោងតាមទិន្នន័យដែលវិគីភីឌាបានដកស្រង់ពីមជ្ឈមណ្ឌលគ្រប់គ្រង និងការពារជំងឺ (CDC) នៃសហរដ្ឋអាមេរិក ស្ត្រីប្រមាណ ១ ក្នុងចំណោម ៦ នាក់ និងបុរស ១ ក្នុងចំណោម ១៩ នាក់ ធ្លាប់ត្រូវបានតាមដានក្នុងមួយជីវិតរបស់ពួកគេ។ ដូចគ្នានេះដែរ វិគីភីឌាបានរាយការណ៍ពីរបាយការណ៍របស់ការិយាល័យស្ថិតិជាតិចក្រភពអង់គ្លេស (ONS) ដែលបង្ហាញថា ស្ត្រី ១ ក្នុងចំណោម ៥ នាក់ និងបុរស ១ ក្នុងចំណោម ១០ នាក់ ធ្លាប់មានបទពិសោធន៍តាមដាន។ តាមការសិក្សាសកល ស្ត្រីគឺជាជនរងគ្រោះភាគច្រើន ហើយអ្នកប្រព្រឹត្តច្រើនតែជាអតីតដៃគូស្នេហា ឬអ្នកដែលស្គាល់គ្នាយ៉ាងជិតស្និទ្ធ។ យោងតាម UN Women នៃអង្គការសហប្រជាជាតិ ស្ត្រីរាប់លាននាក់នៅទូទាំងពិភពលោកទទួលរងនូវទម្រង់ផ្សេងៗនៃអំពើហិង្សាផ្អែកលើយេនឌ័រ ដែលការតាមដានគឺជាផ្នែកមួយ។ នៅក្នុងប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ ការយល់ដឹងអំពីបញ្ហាតាមដាននៅមានកម្រិតទាប ហើយជនរងគ្រោះច្រើនតែមិនហ៊ានរាយការណ៍ដោយសារការខ្មាស់អៀន និងការភ័យខ្លាចការសងសឹក។ ទោះយ៉ាងណា ច្បាប់ប្រឆាំងការតាមដានកំពុងត្រូវបានអនុម័ត និងពង្រឹងនៅក្នុងប្រទេសកាន់តែច្រើនឡើងៗ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

មុនទសវត្សឆ្នាំ១៩៩០ ការតាមដានមិនត្រូវបានចាត់ទុកជាបទឧក្រិដ្ឋដាច់ដោយឡែកពីការបៀតបៀនទូទៅឡើយ។ តាមវិគីភីឌា ការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងសំខាន់បានកើតឡើងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក បន្ទាប់ពីករណីឃាតកម្មដ៏ល្បីល្បាញមួយចំនួន។ ករណីដែលត្រូវបានលើកឡើងជាញឹកញាប់គឺការសម្លាប់តារាសម្តែង Rebecca Schaeffer ក្នុងឆ្នាំ១៩៨៩ ដោយអ្នកគាំទ្រម្នាក់ដែលបានតាមដាននាងរាប់ឆ្នាំ។ ករណីនេះបានជំរុញឱ្យរដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ាអនុម័តច្បាប់ប្រឆាំងការតាមដានជាលើកដំបូងនៅឆ្នាំ១៩៩០។ មិនយូរប៉ុន្មាន ប្រទេសដទៃទៀតក៏បានដើរតាមគន្លងនេះដែរ៖ ចក្រភពអង់គ្លេសបានអនុម័តច្បាប់ស្តីពីការការពារពីការតាមដាននៅឆ្នាំ១៩៩៧ ហើយជប៉ុនបានធ្វើដូចគ្នានៅឆ្នាំ២០០០។ ក្នុងវិស័យចិត្តសាស្ត្រ អ្នកស្រាវជ្រាវបានបង្កើតប្រភេទអ្នកតាមដានជាច្រើន ដូចជា ប្រភេទដែលមានចំណង់ចំណូលចិត្តឯកតោភាគី (erotomania) និងប្រភេទដែលមានការជក់ចិត្តសាមញ្ញ (simple obsessional) ដែលជួយឱ្យប្រព័ន្ធច្បាប់យល់កាន់តែច្បាស់អំពីអាកប្បកិរិយាទាំងនេះ។ ចាប់ពីទសវត្សឆ្នាំ២០០០ ជាមួយការរីករាលដាលនៃអ៊ីនធឺណិត ទម្រង់ថ្មីនៃការតាមដានតាមអេឡិចត្រូនិក (cyberstalking) បានកើតឡើង ដែលធ្វើឱ្យសមាជិកសភានៅទូទាំងពិភពលោកត្រូវធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពច្បាប់ឥតឈប់ឈរ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ផលប៉ះពាល់នៃការតាមដានលើសេដ្ឋកិច្ចគឺមានសារៈសំខាន់។ តាមវិគីភីឌា ការចំណាយដែលទាក់ទងនឹងអំពើហិង្សាពីដៃគូជិតស្និទ្ធ រួមទាំងការតាមដាន ត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួនរាប់ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំនៅសហរដ្ឋអាមេរិកតែមួយមុខ។ ការចំណាយទាំងនេះរួមមានការបាត់បង់ផលិតភាពការងារ ការព្យាបាលសុខភាពផ្លូវចិត្ត ការចំណាយផ្នែកច្បាប់ និងការបង្កើនវិធានការសន្តិសុខផ្ទាល់ខ្លួន។ ប៉ូលីស និងប្រព័ន្ធតុលាការក៏ទទួលបន្ទុកយ៉ាងច្រើនក្នុងការស៊ើបអង្កេត និងកាត់ទោសករណីតាមដានផងដែរ។ នៅក្នុងវប្បធម៌សាធារណៈ ការតាមដានត្រូវបានបង្ហាញជារឿយៗក្នុងភាពយន្តហូលីវូដ ដូចជា "Fatal Attraction" "Cape Fear" និង "The Bodyguard" ដែលទោះបីជាបង្កើនការយល់ដឹងក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែក៏អាចបណ្តុះគំរូខុសឆ្គងដែលថាអ្នកតាមដានច្រើនតែជាមនុស្សចម្លែកដែលមានជំងឺវិកលចរិត ខណៈតាមពិតអ្នកតាមដានភាគច្រើនគឺជាអ្នកដែលជនរងគ្រោះធ្លាប់ស្គាល់ផ្ទាល់។ យុទ្ធនាការអប់រំសាធារណៈ ដូចជា ទិវាយល់ដឹងអំពីការតាមដានជាតិ (National Stalking Awareness Month) នៅសហរដ្ឋអាមេរិក និងកម្មវិធីបណ្តុះបណ្តាលផ្សេងៗ បានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការបង្ការអំពើតាមដាន និងផ្តល់ការគាំទ្រដល់ជនរងគ្រោះ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

សព្វថ្ងៃនេះ ការតាមដានបានក្លាយជាបញ្ហាដ៏ស្មុគស្មាញជាងមុន ដោយសារតួនាទីដ៏សំខាន់របស់បច្ចេកវិទ្យាឌីជីថល។ តាមវិគីភីឌា ការតាមដានតាមអ៊ីនធឺណិត (cyberstalking) បានកើនឡើងយ៉ាងគំហុកក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ដោយអ្នកប្រព្រឹត្តប្រើប្រាស់បណ្តាញសង្គម កម្មវិធីផ្ញើសារ និងឧបករណ៍តាមដានដូចជា GPS និង AirTags ដើម្បីតាមដានជនរងគ្រោះជាប្រចាំ។ អង្គការសហប្រជាជាតិបានព្រមានថា ការវិវត្តយ៉ាងឆាប់រហ័សនៃបច្ចេកវិទ្យា រួមទាំងបញ្ញាសិប្បនិម្មិត (AI) អាចនឹងធ្វើឱ្យការតាមដានកាន់តែងាយស្រួល និងពិបាករកឱ្យឃើញ។ នៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ការយល់ដឹងអំពីការតាមដានកំពុងកើនឡើង ប៉ុន្តែប្រទេសជាច្រើននៅមិនទាន់មានច្បាប់ដាច់ដោយឡែក ឬយន្តការគាំទ្រជនរងគ្រោះគ្រប់គ្រាន់នៅឡើយទេ។ អង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាល និងសកម្មជនកំពុងជំរុញឱ្យមានកំណែទម្រង់ច្បាប់ និងការផ្តល់សេវាប្រឹក្សាផ្លូវចិត្តដល់ជនរងគ្រោះ ដោយមើលឃើញថាការតាមដានមិនមែនជារឿងឯកជនទេ ប៉ុន្តែជាបទល្មើសសង្គមដែលត្រូវតែដោះស្រាយជាបន្ទាន់។ យោងតាម UN Women ការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងការតាមដានគឺជាផ្នែកសំខាន់នៃកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងជាសកលក្នុងការលុបបំបាត់អំពើហិង្សាលើស្ត្រី។