ប្រភព: Wikipedia

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

តាមវិគីភីឌា ព្យុះ គឺជាស្ថានភាពមួយដែលរងការរំខាននៃបរិយាកាសធម្មជាតិ ឬបរិយាកាសនៃតួអវកាស។ វាអាចមានលក្ខណៈដោយការរំខានយ៉ាងខ្លាំងចំពោះស្ថានភាពធម្មតា ដូចជា ខ្យល់ខ្លាំង ព្យុះកំបុតត្បូង (tornado) ទឹកកក ផ្គរ រន្ទះ ភ្លៀងធ្លាក់ខ្លាំង ទឹកកកធ្លាក់ខ្លាំង ខ្យល់ដឹកសារធាតុផ្សេងៗនៅក្នុងបរិយាកាស ដូចជាព្យុះធូលី និងទម្រង់នៃអាកាសធាតុធ្ងន់ធ្ងរផ្សេងទៀត។ ព្យុះបង្កើតឡើងនៅពេលដែលប្រព័ន្ធសម្ពាធទាបមានការផ្លាស់ប្តូរនៅក្នុងបរិយាកាស ដែលនាំឲ្យមានចលនាខ្យល់យ៉ាងលឿន និងមានភ្លៀងធ្លាក់ច្រើន។ ព្យុះមានច្រើនប្រភេទ រួមមាន ព្យុះភ្លៀងផ្គរ (thunderstorm) ព្យុះព្រិល (snowstorm) ព្យុះខ្សាច់ (sandstorm) ព្យុះទីហ្វុង (typhoon) និងព្យុះស៊ីក្លូន (cyclone) ជាដើម។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ព្យុះកើតឡើងនៅទូទាំងពិភពលោក ប៉ុន្តែមានតំបន់ខ្លះដែលទទួលរងឥទ្ធិពលខ្លាំងជាងគេ។ តំបន់ត្រូពិកងាយនឹងមានព្យុះត្រូពិកដូចជា ទីហ្វុង នៅប៉ាស៊ីហ្វិក ហឺរីខេន នៅអាត្លង់ទិក និងស៊ីក្លូន នៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា។ តំបន់ឆ្នេរ និងតំបន់ទំនាបគឺជាកន្លែងដែលប្រជាជនទទួលរងផលប៉ះពាល់ច្រើនជាងគេ ដោយសារខ្យល់ព្យុះ និងជំនន់ទឹកភ្លៀង។ នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ព្យុះត្រូពិកដែលកើតឡើងនៅសមុទ្រចិនខាងត្បូង អាចនាំឲ្យមានភ្លៀងធ្លាក់ខ្លាំង និងទឹកជំនន់នៅតំបន់ទាបៗនៃបឹងទន្លេសាប និងតាមបណ្តោយទន្លេមេគង្គ។ ប្រជាជននៅតំបន់ជនបទពឹងផ្អែកលើកសិកម្ម ទទួលរងការខូចខាតដំណាំដោយសារព្យុះ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្រដែលទាក់ទងនឹងព្យុះអាចត្រូវបានគេតាមដានតាមរយៈកំណត់ត្រានៃព្យុះធំៗជាច្រើន។ វិគីភីឌាបានរៀបរាប់ថា ព្យុះមួយក្នុងចំណោមព្យុះដែលស្លាប់និងការបំផ្លិចបំផ្លាញធំជាងគេក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រគឺ ព្យុះស៊ីក្លូនបូឡា ឆ្នាំ១៩៧០ ដែលបានសម្លាប់មនុស្សប្រហែល ៣០០,០០០ ទៅ ៥០០,០០០ នាក់នៅប្រទេសបង់ក្លាដេស (ពេលនោះជាប៉ាគីស្ថានខាងកើត)។ ព្យុះទីហ្វុងហៃយ៉ាន (Typhoon Haiyan) ឆ្នាំ២០១៣ ដែលបានវាយប្រហារប្រទេសហ្វីលីពីន ក៏ជាព្យុះដ៏ខ្លាំងបំផុតមួយដែលបានកត់ត្រាទុក ដោយមានខ្យល់បក់ក្នុងល្បឿនជាង ៣០០ គីឡូម៉ែត្រក្នុងមួយម៉ោង។ នៅសម័យបុរាណ មនុស្សជាតិមិនទាន់យល់ពីយន្តការនៃព្យុះទេ ហើយតែងតែភ្ជាប់វាទៅនឹងកំហឹងរបស់ទេវតា ឬព្រះអាទិត្យ។ ការសិក្សាតាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រអំពីព្យុះបានចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សរ៍ទី១៩ នៅពេលដែលអ្នកឧតុនិយមវិទ្យាចាប់ផ្តើមកត់ត្រាសម្ពាធបរិយាកាស និងទម្រង់ខ្យល់។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ព្យុះមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងលើសេដ្ឋកិច្ច។ ពួកវាបណ្តាលឲ្យខូចខាតទ្រព្យសម្បត្តិ ផ្លូវថ្នល់ ប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្ត និងដំណាំកសិកម្ម។ វិស័យធានារ៉ាប់រងត្រូវបង់ប្រាក់រាប់ពាន់លានដុល្លារជារៀងរាល់ឆ្នាំសម្រាប់ការខូចខាតដោយសារព្យុះ។ នៅក្នុងប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ ដូចជាកម្ពុជា កសិករតែងតែបាត់បង់ចំណូលរបស់ខ្លួននៅពេលមានព្យុះបំផ្លាញដំណាំស្រូវ ឬដំណាំផ្សេងទៀត។

ផ្នែកវប្បធម៌វិញ ព្យុះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងសិល្បៈ និងទេវកថា។ រូបគំនូរដ៏ល្បីរបស់វិចិត្រករជប៉ុន ហូគូសាយ "រលកធំនៅកាណាកាវ៉ា" (The Great Wave off Kanagawa) បង្ហាញពីកម្លាំងនៃសមុទ្រ និងព្យុះ។ វិចិត្រករហូឡង់ រេមប្រាន (Rembrandt) ក៏បានគូររូប "ព្យុះនៅលើសមុទ្រកាលីឡេ" ដែលបង្ហាញពីរឿងរ៉ាវក្នុងព្រះគម្ពីរផងដែរ។ នៅក្នុងទេវកថា ព្យុះជាញឹកញាប់ត្រូវបានគេមើលឃើញថា ជាការបង្ហាញកំហឹងរបស់ទេវតា ដូចជា ព្រះសៅ (Zeus) របស់ក្រិក ដែលជាម្ចាស់ផ្គររន្ទះ និងព្យុះ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ក្នុងបរិបទបច្ចុប្បន្ន ព្យុះកំពុងក្លាយជាប្រធានបទដ៏ក្តៅគគុក ដោយសារការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានព្រមានថា ការឡើងកម្តៅសីតុណ្ហភាពមហាសមុទ្រនាំឲ្យព្យុះត្រូពិកមានកម្លាំងខ្លាំងជាងមុន និងបង្កជំនន់ទឹកសមុទ្រ។ យោងតាមវិគីភីឌា ការផ្លាស់ប្តូរអាកាសធាតុបានធ្វើឲ្យព្យុះមួយចំនួនមានការបំផ្លិចបំផ្លាញកាន់តែខ្លាំង។ ប្រទេសនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ រួមទាំងកម្ពុជា កំពុងប្រឈមមុខនឹងការកើនឡើងនៃហានិភ័យពីព្យុះ និងទឹកជំនន់។ កម្ពុជាតែងតែទទួលរងឥទ្ធិពលពីព្យុះត្រូពិកដែលបង្កឲ្យមានទឹកជំនន់នៅតំបន់វាលទំនាបកណ្តាល ជាពិសេសនៅជុំវិញបឹងទន្លេសាប និងតាមដងទន្លេមេគង្គ។

ព្យុះក៏មានឥទ្ធិពលលើវិស័យដឹកជញ្ជូនដែរ ដូចជាអាកាសចរណ៍ និងនាវាចរណ៍។ បច្ចេកវិទ្យាតាមដានព្យុះ ដូចជាផ្កាយរណប និងរ៉ាដា បានជួយឲ្យមានការព្យាករណ៍បានល្អប្រសើរ ដែលអាចសង្គ្រោះជីវិតមនុស្សបានច្រើន។ គួរកត់សម្គាល់ថា ព្យុះមិនមែនកើតមានតែនៅលើផែនដីនោះទេ៖ នៅលើភពព្រហស្បតិ៍ (Jupiter) មានព្យុះធំមួយឈ្មោះ "Great Red Spot" ដែលជាព្យុះយក្សបានបន្តកន្លងជាង ៣០០ ឆ្នាំមកហើយ។