ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

កោះស៊ូឡាវេស៊ី (Sulawesi) ឬត្រូវបានគេស្គាល់ពីមុនថា កោះសេឡេប៉េស (Celebes) គឺជាកោះធំមួយនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី។ យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា កោះនេះស្ថិតក្នុងចំណោមកោះធំៗទាំង ៤ នៃប្រជុំកោះស៊ុនដាធំ (Greater Sunda Islands) និងជាកោះដែលមានទំហំធំជាងគេលំដាប់ទី ១១ នៅលើពិភពលោក។ កោះនេះមានទីតាំងនៅខាងកើតនៃកោះបរនេអូ ខាងលិចនៃកោះម៉ាលូគូ និងខាងត្បូងនៃប្រជុំកោះមីនដាណាវ និងស៊ូលូរបស់ប្រទេសហ្វីលីពីន។

នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី មានតែកោះស៊ូម៉ាត្រា កោះបរនេអូ និងកោះប៉ាពួ ប៉ុណ្ណោះដែលមានទំហំធំជាងកោះស៊ូឡាវេស៊ី។ ចំណែកឯចំនួនប្រជាជនវិញ មានតែកោះជ្វា និងកោះស៊ូម៉ាត្រាប៉ុណ្ណោះដែលមានប្រជាជនច្រើនជាង តាមការរាយការណ៍របស់វិគីភីឌា។ កោះនេះមានរូបរាងលក្ខណៈប្លែកគេដោយមានឆ្នេរជ្រែក (peninsulas) ធំៗចំនួន ៤ ដែលធ្វើឱ្យវាទទួលបានឈ្មោះហៅក្រៅថា "កោះរាងដូចសត្វពីងពាង"។ លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រនេះបានរួមចំណែកដល់ការបង្កើតឡើងនូវជីវចម្រុះដ៏សម្បូរបែប និងពហុភាពវប្បធម៌បុរាណនៅលើកោះ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

កោះស៊ូឡាវេស៊ីមានផ្ទៃដីប្រហែល ១៧៤.៦០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ហើយមានលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រចម្រុះដូចជា ជួរភ្នំខ្ពស់ ព្រៃត្រូពិច ទន្លេ និងបឹងធំៗជាច្រើន។ យោងតាមវិគីភីឌា កោះនេះស្ថិតនៅលើខ្សែបន្ទាត់ភ្នំភ្លើងសកម្ម ហើយមានភ្នំភ្លើងធំៗមួយចំនួន រួមទាំងភ្នំតុងកូកូ (Mount Tongkoko) នៅភាគខាងជើង។ ឆ្នេរជ្រែកទាំង ៤ គឺ ឆ្នេរជ្រែកខាងជើង (Minahasa) ខាងកើត ខាងត្បូង និងកណ្តាល បានបង្កើតជាឈូងសមុទ្រធំៗដូចជា ឈូងសមុទ្រតុមីនី (Tomini Gulf) ឈូងសមុទ្រប៊ូតុង (Butung Gulf) និងឈូងសមុទ្របូន (Bone Gulf)។ កោះនេះក៏ស្ថិតនៅក្នុងតំបន់អន្តរកាលជីវសាស្ត្រដែលគេស្គាល់ថា វ៉លឡាស៊ី (Wallacea) ដែលជាតំបន់មានព្រំដែនជីវភូមិសាស្ត្ររវាងពពួកសត្វអាស៊ី និងអូស្ត្រាលី។

ប្រជាជននៅកោះនេះមានប្រមាណ ២០ លាននាក់ (យោងតាមជំរឿនឆ្នាំ ២០២០) ហើយមានក្រុមជនជាតិផ្សេងៗគ្នាជាច្រើន រួមមាន ជនជាតិតូរ៉ាចា (Toraja) ប៊ូហ្គីស (Bugis) ម៉ាកាសា (Makassarese) និងមីណាហាសា (Minahasan) ជាដើម។ ភាសាក្នុងស្រុក និងគ្រាមភាសាជាច្រើនត្រូវបាននិយាយនៅទូទាំងកោះ ខណៈភាសាឥណ្ឌូនេស៊ី (Bahasa Indonesia) ជាភាសាផ្លូវការ។ សាសនាសំខាន់ៗរួមមានព្រះពុទ្ធសាសនា (ផ្តោតសំខាន់នៅខាងជើង) និងសាសនាឥស្លាម (នៅខាងត្បូង) ដោយមានប្រពៃណីវិញ្ញាណនិយមបន្តអនុវត្តក្នុងសហគមន៍ជនជាតិភាគតិចមួយចំនួន។ ទីក្រុងធំៗមាន ម៉ាកាសា (Makassar) ដែលជាទីក្រុងធំជាងគេ ម៉ាណាដូ (Manado) ប៉ាលូ (Palu) និងកេនដារី (Kendari)។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

កោះស៊ូឡាវេស៊ីមានប្រវត្តិនៃវត្តមានមនុស្សដ៏យូរលង់ណាស់មកហើយ។ តាមរបាយការណ៍វិគីភីឌា ការរកឃើញស្នាមដៃ និងគំនូររូងភ្នំនៅតំបន់ភាគខាងត្បូង ដូចជានៅរូងភីតតាកេរេ (Pettakere) និងឡេអាង តេដុងងេ (Leang Tedongnge) បានបង្ហាញថា ស្នាដៃសិល្បៈទាំងនេះមានអាយុកាលពី ៤០.០០០ ទៅ ៤៥.៥០០ ឆ្នាំ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាស្នាដៃសិល្បៈតំណាង (representational art) ដ៏ចំណាស់ជាងគេបំផុតមួយនៅលើពិភពលោក។ ការស្រាវជ្រាវនេះបានចង្អុលបង្ហាញថា Homo sapiens បានធ្វើដំណើរមកដល់កោះនេះតាំងពីសម័យបុរេប្រវត្តិ ហើយមានសមត្ថភាពបង្កើតសិល្បៈនិងវប្បធម៌។

ក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ១៣ ដល់ ១៦ នៃគ្រិស្តសករាជ កោះនេះបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្ម និងឥទ្ធិពលនគរសមុទ្រជាច្រើន។ យោងតាមវិគីភីឌា នគរម៉ាកាសា (Kingdom of Makassar) និងនគរប៊ូហ្គីស បានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងពាណិជ្ជកម្មគ្រឿងទេស និងជលផល ដោយមានទំនាក់ទំនងជាមួយឈ្មួញមកពីឥណ្ឌា ចិន និងអឺរ៉ុប។ ពួកបរទេសដំបូងគេដែលបានមកដល់គឺជនជាតិព័រទុយហ្គាល់នៅសតវត្សរ៍ទី ១៦ បន្ទាប់មកហុល្លង់បានកាន់កាប់កោះនេះជាផ្នែកមួយនៃអាណានិគមហុល្លង់បូព៌ា (Dutch East Indies) រហូតដល់ឯករាជ្យរបស់ឥណ្ឌូនេស៊ីនៅឆ្នាំ ១៩៤៥។ ក្រោយឯករាជ្យ កោះនេះបានក្លាយជាខេត្តមួយចំនួននៃសាធារណរដ្ឋឥណ្ឌូនេស៊ី។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចរបស់កោះស៊ូឡាវេស៊ីផ្អែកទៅលើវិស័យកសិកម្ម (ដាំដូង កាកាវ ស្រូវ និងគ្រឿងទេស) ការធ្វើអាជីវកម្មរ៉ែ (នីកែល និងមាស) និងនេសាទ។ យោងតាមឯកសារវិគីភីឌា វិស័យទេសចរណ៍កំពុងរីកចម្រើន ដោយទាក់ទាញភ្ញៀវអន្តរជាតិមកទស្សនាឧទ្យានជាតិសមុទ្រដូចជា ប៊ូណាកិន (Bunaken) និងតំបន់អភិរក្សសត្វព្រៃតាងកូកូ (Tangkoko)។ ភ្ញៀវទេសចរក៏មកទស្សនាភាពសម្បូរបែបនៃថ្មប៉ប្រះទឹកផ្កាថ្ម និងជីវិតក្នុងសមុទ្រផងដែរ។

ផ្នែកវប្បធម៌ កោះនេះមានប្រពៃណីដែលគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍។ ជនជាតិតូរ៉ាចា ដែលរស់នៅភ្នំខាងត្បូង មានពិធីបុណ្យសព (Rambu Solo') ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ទូទាំងពិភពលោក។ ពិធីនេះមានរយៈពេលជាច្រើនថ្ងៃ រួមមានការសម្លាប់ក្របីសម្រាប់ជាយានជំនិះទៅកាន់ពិភពខាងមុខ និងការដាក់សពក្នុងរូងភ្នំ ឬលើច្រាំងថ្ម ដោយមានរូបចម្លាក់ឈើហៅថា "tau-tau" ដែលត្រូវបានដាក់តាមជ្រលងដើម្បីតំណាងឱ្យអ្នកស្លាប់។ របាំប្រពៃណី "តាន់ដាកុ" (Tandako) និង "ប៉ាចូហ្គេ" (Pajogé) ក៏ជាសម្បត្តិវប្បធម៌ដែលគេឃើញមាននៅតំបន់នោះដែរ។ ឯនៅភាគខាងជើង វប្បធម៌មីណាហាសាក៏មានលក្ខណៈប្លែកផងដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

បច្ចុប្បន្ន កោះស៊ូឡាវេស៊ីនៅតែដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងវិស័យជាច្រើន។ យោងតាមវិគីភីឌា កោះនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិថាជាតំបន់ក្តៅខាងជីវចម្រុះ (biodiversity hotspot) ដែលជាជម្រករបស់ប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិពិសេសៗជាច្រើន ដូចជា សត្វព្រៃបាប៊ីរូសា (babirusa) សត្វអាណូអា (anoa) សត្វស្វាតារស៊ីអ៊ែរ (tarsier) និងប្រភេទត្រីពាក់កណ្តាលចំពុះ (halfbeaks) ជាច្រើនដែលមិនមាននៅកន្លែងដទៃ។ ការរកឃើញគំនូររូងភ្នំថ្មីៗនៅឆ្នាំ ២០២១ ដែលមានអាយុកាលជាង ៤៥.០០០ ឆ្នាំ ក៏ជាការបំភ្លឺដ៏សំខាន់អំពីប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែរ។

ទោះយ៉ាងណា សកម្មភាពរ៉ែ និងការកាប់ព្រៃឈើកំពុងបង្កការគំរាមកំហែងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ជីវចម្រុះនេះ ដែលទាក់ទាញចំណាប់អារម្មណ៍ពីអង្គការអភិរក្សអន្តរជាតិ។ សម្រាប់អ្នកអាននៅកម្ពុជា ដែលជាប្រទេសសមាជិកអាស៊ាន ការអភិវឌ្ឍនៅស៊ូឡាវេស៊ីអាចជាគំរូមួយសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងតុល្យភាពរវាងការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច និងការអភិរក្សបេតិកភណ្ឌធម្មជាតិនិងវប្បធម៌។ ការផ្លាស់ប្តូរទេសចរណ៍ និងពាណិជ្ជកម្មកសិផលរវាងប្រទេសទាំងពីរក៏កំពុងកើនឡើង ដែលធ្វើឱ្យការយល់ដឹងអំពីកោះស៊ូឡាវេស៊ីកាន់តែពាក់ព័ន្ធ។