ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា ការឃ្លាំមើល គឺជាការសង្កេតនិងតាមដានជាប្រព័ន្ធទៅលើមនុស្ស ប្រជាជន ឬទីតាំងណាមួយ ដោយមានគោលបំណងប្រមូលព័ត៌មាន ជះឥទ្ធិពល គ្រប់គ្រង ឬដឹកនាំ។ វាអាចត្រូវបានអនុវត្តដោយរដ្ឋាភិបាល សាជីវកម្ម ឬបុគ្គលឯកជន។ បច្ចេកវិទ្យាទំនើបដែលប្រើក្នុងការឃ្លាំមើលរួមមាន កាមេរ៉ាសុវត្ថិភាព (CCTV) ការឃ្លាំមើលអ៊ីនធឺណិត ការស្គាល់អត្តសញ្ញាណជីវមាត្រ ការតាមដានតាមប្រព័ន្ធ GPS និងការជីកទិន្នន័យជាដើម។ ការឃ្លាំមើលអាចចែកចេញជាពីរប្រភេទធំៗគឺ ការឃ្លាំមើលដោយផ្ទាល់ (ដូចជាការប្រើកាមេរ៉ា) និងការឃ្លាំមើលដោយប្រយោល (ដូចជាការតាមដានទិន្នន័យអេឡិចត្រូនិក)។

ការឃ្លាំមើលដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងវិស័យសន្តិសុខជាតិ ការទប់ស្កាត់ឧក្រិដ្ឋកម្ម និងការគ្រប់គ្រងសណ្តាប់ធ្នាប់សាធារណៈ ប៉ុន្តែវាក៏បង្កឱ្យមានការព្រួយបារម្ភយ៉ាងខ្លាំងអំពីសិទ្ធិឯកជន សិទ្ធិសេរីភាព និងការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សផងដែរ។ យោងតាមវិគីភីឌា ទម្រង់នៃការឃ្លាំមើលមានច្រើនយ៉ាង ចាប់តាំងពីការតាមដានផ្ទាល់កាយ ការស្កាញអេឡិចត្រូនិក រហូតដល់ការវិភាគទិន្នន័យធំៗ ដែលសព្វថ្ងៃនេះត្រូវបានបំពាក់ដោយបញ្ញាសិប្បនិម្មិត (AI)។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ប្រព័ន្ធឃ្លាំមើលត្រូវបានដាក់ពង្រាយនៅទូទាំងពិភពលោក ដោយទីក្រុងធំៗដូចជា ទីក្រុងឡុងដ៍ ទីក្រុងប៉េកាំង និងទីក្រុងញូវយ៉ក មានដង់ស៊ីតេកាមេរ៉ាខ្ពស់ជាងគេ។ ចំនួនកាមេរ៉ាសុវត្ថិភាពនៅទូទាំងពិភពលោកមានជាង ១ ពាន់លានគ្រឿងនៅឆ្នាំ ២០២១ ហើយកំពុងកើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ នៅទីក្រុងឡុងដ៍ គេប៉ាន់ប្រមាណថាមានកាមេរ៉ាសុវត្ថិភាពជាង ៥០០ ០០០ គ្រឿង ដែលធ្វើឱ្យអ្នករស់នៅទីនោះត្រូវបានថតជាមធ្យមរាប់រយដងក្នុងមួយថ្ងៃ។

ប្រជាជននៅក្នុងតំបន់ដែលមានអំណាចផ្តាច់ការ ឬនៅក្នុងរដ្ឋដែលមានការគ្រប់គ្រងតឹងរ៉ឹង ត្រូវបានរងផលប៉ះពាល់ខ្លាំងជាងគេ ដោយសារតែការឃ្លាំមើលអាចត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីបង្ក្រាបការខ្វែងគំនិតនយោបាយ និងរំលោភសិទ្ធិពលរដ្ឋ។ ម៉្យាងវិញទៀត នៅក្នុងសង្គមប្រជាធិបតេយ្យ ការឃ្លាំមើលច្រើនត្រូវបានគេទទួលយកជាឧបករណ៍សម្រាប់សុវត្ថិភាព ប៉ុន្តែក៏មានក្រុមសកម្មជនទាមទារឱ្យមានតម្លាភាព និងការការពារទិន្នន័យផ្ទាល់ខ្លួន។ យោងតាមវិគីភីឌា មតិសាធារណៈទាក់ទងនឹងការឃ្លាំមើលមានភាពខុសគ្នាខ្លាំងពីប្រទេសមួយទៅប្រទេសមួយ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ប្រវត្តិនៃការឃ្លាំមើលអាចតាមដានរហូតដល់សម័យបុរាណ ដែលរដ្ឋនានាបានប្រើប្រាស់អ្នកសង្កេតការណ៍ និងប្រព័ន្ធប៉មយាមដើម្បីរក្សាសន្តិសុខ។ នៅសតវត្សរ៍ទី ២០ បច្ចេកវិទ្យាថ្មីៗដូចជា ការលួចស្តាប់ខ្សែទូរស័ព្ទ និងការថតរូបបានធ្វើឱ្យការឃ្លាំមើលកាន់តែមានប្រសិទ្ធភាព។ ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមត្រជាក់ បណ្តាប្រទេសមហាអំណាចបានប្រើប្រាស់ចារកម្មអេឡិចត្រូនិកយ៉ាងទូលំទូលាយ រួមទាំងប្រព័ន្ធ Echelon ដែលជាបណ្តាញឃ្លាំមើលទំនាក់ទំនងសកល។ នៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ខាងកើត ទីភ្នាក់ងារ Stasi បានបង្កើតបណ្តាញឃ្លាំមើលនិងអ្នកផ្តល់ព័ត៌មានយ៉ាងក្រាស់ក្រែល ដែលប៉ះពាល់ដល់ជីវិតឯកជនរបស់ពលរដ្ឋរាប់លាននាក់។

យោងតាមវិគីភីឌា ការវិវត្តនៃអ៊ីនធឺណិតនិងបច្ចេកវិទ្យាឌីជីថលបាននាំឱ្យមានសមត្ថភាពឃ្លាំមើលដ៏ធំសម្បើម។ នៅឆ្នាំ ២០០១ បន្ទាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍ ១១ កញ្ញា សហរដ្ឋអាមេរិកបានអនុម័តច្បាប់ Patriot Act ដែលពង្រីកអំណាចឃ្លាំមើលរបស់រដ្ឋាភិបាល។ ការលេចធ្លាយឯកសារសម្ងាត់ដោយ Edward Snowden ក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ បានបង្ហាញពីទំហំនៃកម្មវិធីឃ្លាំមើលដ៏ធំរបស់ទីភ្នាក់ងារ NSA និងសម្ព័ន្ធមិត្ត ដូចជាកម្មវិធី PRISM ដែលប្រមូលទិន្នន័យពីក្រុមហ៊ុនបច្ចេកវិទ្យាធំៗ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក បច្ចេកវិទ្យាឃ្លាំមើលដោយប្រើ AI និងការស្គាល់មុខបានវិវត្តយ៉ាងឆាប់រហ័ស ដែលធ្វើឱ្យការឃ្លាំមើលកាន់តែមានប្រសិទ្ធភាព និងពិបាកក្នុងការគេចវេស។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា វិស័យឃ្លាំមើលគឺជាឧស្សាហកម្មដ៏ធំមួយ។ ទីផ្សារកាមេរ៉ាសុវត្ថិភាពសកលត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានតម្លៃប្រហែល ៦០ ពាន់លានដុល្លារក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ ហើយត្រូវបានរំពឹងថានឹងកើនឡើងជាបន្តបន្ទាប់។ ក្រុមហ៊ុនធំៗដូចជា Hikvision និង Dahua មកពីប្រទេសចិន បានក្លាយជាអ្នកផ្គត់ផ្គង់កាមេរ៉ាសុវត្ថិភាពឈានមុខគេនៅទូទាំងពិភពលោក។ បច្ចេកវិទ្យាដូចជាការស្គាល់មុខ និងការវិភាគឥរិយាបថកំពុងជំរុញទីផ្សារឱ្យកើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័ស។

ក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ចឌីជីថល មានគំរូអាជីវកម្មដែលគេស្គាល់ថា “មូលធននិយមឃ្លាំមើល” (surveillance capitalism) ដែលក្រុមហ៊ុនបច្ចេកវិទ្យាធំៗដូចជា Google និង Facebook ប្រមូលទិន្នន័យអ្នកប្រើប្រាស់ដើម្បីលក់ពាណិជ្ជកម្មផ្សាយពាណិជ្ជកម្មគោលដៅ។ តាមវិគីភីឌា ការអនុវត្តនេះបានបង្កឱ្យមានការជជែកវែកញែកអំពីក្រមសីលធម៌និងភាពឯកជន។

ផ្នែកវប្បធម៌ ការឃ្លាំមើលបានក្លាយជាប្រធានបទសំខាន់ក្នុងអក្សរសិល្ប៍ និងសិល្បៈ។ ប្រលោមលោកដ៏ល្បីដូចជា “១៩៨៤” របស់ George Orwell បានព្រមានអំពីសង្គមដែលរដ្ឋាភិបាលឃ្លាំមើលគ្រប់សកម្មភាពរបស់ពលរដ្ឋ ដោយប្រើពាក្យ “Big Brother” ដែលបានក្លាយជានិមិត្តសញ្ញានៃការគ្រប់គ្រងផ្តាច់ការ។ សិល្បករតាមផ្លូវដូចជា Banksy បានបង្កើតស្នាដៃរិះគន់ការឃ្លាំមើល ដូចជាគំនូរ “One Nation Under CCTV” ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីការព្រួយបារម្ភរបស់សាធារណជន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ការរីកចម្រើនផ្នែកបញ្ញាសិប្បនិម្មិត (AI) និងប្រព័ន្ធស្គាល់មុខបានពង្រីកសមត្ថភាពឃ្លាំមើលយ៉ាងខ្លាំង ដែលធ្វើឱ្យមានការព្រួយបារម្ភពីការរំលោភសិទ្ធិមនុស្ស និងការបាត់បង់សិទ្ធិឯកជន។ តាមវិគីភីឌា ទីក្រុងមួយចំនួនដូចជា San Francisco នៅសហរដ្ឋអាមេរិក បានហាមឃាត់ការប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធស្គាល់មុខដោយភ្នាក់ងាររដ្ឋាភិបាលក្នុងឆ្នាំ ២០១៩ ដោយសារតែបញ្ហាឯកជនភាព។ នៅអាស៊ី ប្រទេសចិនបានអនុវត្តប្រព័ន្ធឥណទានសង្គម (social credit system) ដែលប្រើប្រាស់ទិន្នន័យឃ្លាំមើលដើម្បីវាយតម្លៃនិងគ្រប់គ្រងឥរិយាបថពលរដ្ឋ។ នៅហុងកុង ការដំឡើងបង្គោលភ្លើងឃ្លាំមើលដែលគេសង្ស័យថាមានបន្ទះឈីបសម្ងាត់សម្រាប់ការឃ្លាំមើលរដ្ឋ បានបង្កឱ្យមានការតវ៉ា និងការបំផ្លាញពីសំណាក់ពលរដ្ឋក្នុងឆ្នាំ ២០១៩។

នៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ បណ្តារដ្ឋាភិបាលបានបង្កើនការវិនិយោគលើប្រព័ន្ធឃ្លាំមើល ដែលភាគច្រើននាំចូលពីប្រទេសចិន ដោយសារតែតម្លៃសមរម្យនិងបច្ចេកវិទ្យាទំនើប។ អង្គការសិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិបានព្រមានថា បច្ចេកវិទ្យាទាំងនេះអាចត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីគាបសង្កត់អ្នកប្រឆាំងនិងអ្នកកាសែត។ តាមវិគីភីឌា ការជជែកអំពីការធ្វើឱ្យមានតុល្យភាពរវាងសន្តិសុខ និងសិទ្ធិឯកជននៅតែជាប្រធានបទសំខាន់នៅលើឆាកអន្តរជាតិ ដោយសារតែបច្ចេកវិទ្យាបន្តរីកចម្រើនយ៉ាងឆាប់រហ័ស។