តាជីគីស្ថាន

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាជីគីស្ថាន ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា សាធារណរដ្ឋតាជីគីស្ថាន គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់អាស៊ីកណ្តាល និងជាប្រទេសដែលគ្មានច្រកសមុទ្រ។ តាមវិគីភីឌាភាសាអង់គ្លេស រដ្ឋធានីរបស់ប្រទេសនេះគឺ ឌូសង់បេ ដែលជាទីក្រុងធំបំផុត និងមានប្រជាជនរស់នៅប្រមាណ ១.២៤ លាននាក់។ ប្រទេសនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងអាហ្វហ្កានីស្ថាននៅភាគខាងត្បូង អ៊ូសបេគីស្ថាននៅភាគខាងលិច កៀគីស្ថាននៅភាគខាងជើង និងចិននៅភាគខាងកើត។ វាស្ថិតនៅចម្ងាយតែបន្តិចពីប៉ាគីស្ថាន ដោយត្រូវបានបំបែកចេញពីគ្នាដោយច្រកវ៉ាខាន់របស់អាហ្វហ្កានីស្ថាន។

តាមវិគីភីឌាភាសាខ្មែរ ក្រឡាផ្ទៃសរុបរបស់តាជីគីស្ថានមាន ១៤៣,១០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ ចំនួនប្រជាជនត្រូវបានប៉ាន់ស្មានថាមានច្រើនជាង ១០ លាននាក់ក្នុងឆ្នាំបច្ចុប្បន្ន ខណៈដែលទិន្នន័យចាស់បានបង្ហាញចំនួន ៩.៥ លាននាក់។ តាជីគីស្ថានត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាដំបូលពិភពលោក (Roof of the World) ដោយសារតែទេសភាពភ្នំខ្ពស់ៗ រួមទាំងភ្នំប៉ាមៀ ដែលជាផ្នែកនៃជួរភ្នំហិមាល័យ។ ប្រទេសនេះក៏ជាទីតាំងនៃទន្លេធំៗដូចជា អាមុដារីយ៉ា និងស៊ីរដារីយ៉ា ដែលមានសារៈសំខាន់ចំពោះវិស័យកសិកម្ម និងថាមពលវារីអគ្គិសនី។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ភូមិសាស្ត្រតាជីគីស្ថានភាគច្រើនជាតំបន់ភ្នំ ដោយជាង ៩០% នៃផ្ទៃប្រទេសគ្របដណ្តប់ដោយជួរភ្នំផ្សេងៗ។ ជួរភ្នំប៉ាមៀ ហៅក្រៅថា «បុត្រនៃព្រះអាទិត្យ» មានកំពស់ខ្ពស់បំផុតគឺកំពូលអ៊ីសម៉ាអែលសាម៉ានី ដែលពីមុនមានឈ្មោះថាកំពូលកុំមុយនីស (ជាកំពូលខ្ពស់បំផុតនៅអតីតសហភាពសូវៀត)។ តំបន់ទំនាប ដែលរួមមានជ្រលងទន្លេហ្វឺហ្គាណា និងភាគនិរតី គឺជាតំបន់ដែលមានប្រជាជនរស់នៅយ៉ាងក្រាស់ក្រែល។

ប្រជាជនតាជីគីស្ថានមានចម្រុះជនជាតិ ដោយជនជាតិតាជីក (ដែលជាជនជាតិនៃពូជអំបូរអ៊ីរ៉ង់) មានប្រមាណ ៨៤% នៃប្រជាជនសរុប។ ក្រុមជនជាតិដទៃរួមមាន អ៊ូសបេក (ប្រមាណ ១៣%) និងជនជាតិកៀគីស ព្រមទាំងជនជាតិរុស្ស៊ីមួយចំនួនតូច។ ភាសាតាជីក (ជាគ្រាមភាសាមួយនៃភាសាពែក) ជាភាសាផ្លូវការ ខណៈភាសារុស្ស៊ីត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាភាសាសម្រាប់ការទំនាក់ទំនងរវាងជនជាតិភាគតិច និងត្រូវបានប្រើយ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងជីវភាពប្រចាំថ្ងៃ។ សាសនាចម្បងគឺឥស្លាមនិកាយស៊ុននី ដែលមានអ្នកកាន់ប្រមាណ ៩៨% ប៉ុន្តែរដ្ឋាភិបាលរក្សាការគ្រប់គ្រងយ៉ាងតឹងរ៉ឹងលើសកម្មភាពសាសនា។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ទឹកដីតាជីគីស្ថានបច្ចុប្បន្នធ្លាប់ជាផ្នែកមួយនៃអាណាចក្រធំៗជាច្រើន រួមមានចក្រភពពែក និងចក្រភពក្រិច-បាក់ទ្រា។ នៅសម័យកណ្តាល តំបន់នេះជាផ្នែកនៃផ្លូវសូត្រ ដែលតភ្ជាប់ពាណិជ្ជកម្មរវាងចិន និងអឺរ៉ុប។ រាជវង្សសាម៉ានី (សតវត្សទី៩-១០) បានលើកស្ទួយវប្បធម៌ វិទ្យាសាស្ត្រ និងភាសាពែក ដោយមានឥស្សរជនដូចជា កវី រូដាគី និងអាវីសេនណា ដែលមានឥទ្ធិពលរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។

ក្នុងសតវត្សទី១៩ ចក្រភពរុស្ស៊ីបានពង្រីកឥទ្ធិពលចូលមកអាស៊ីកណ្តាល ហើយនៅឆ្នាំ ១៨៦៨ បានបញ្ចូលតំបន់នេះទៅក្នុងដែនដីរបស់ខ្លួន។ ក្រោយបដិវត្តរុស្ស៊ីឆ្នាំ ១៩១៧ ពួកឧទ្ទាមបាសម៉ាឈី (Basmachi) បានប្រឆាំងនឹងការគ្រប់គ្រងរបស់សូវៀត ប៉ុន្តែត្រូវបានបង្ក្រាប។ នៅឆ្នាំ ១៩២៩ សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមតាជីកត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្នែកមួយនៃសហភាពសូវៀត។ សម័យសូវៀតបាននាំមកនូវការធ្វើសមូហភាពកសិកម្ម ការអភិវឌ្ឍឧស្សាហកម្ម និងការបង្កើតអត្តសញ្ញាណជាតិតាជីក ប៉ុន្តែក៏មានការគាបសង្កត់ខាងវប្បធម៌ និងសាសនាផងដែរ។

បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃសហភាពសូវៀត តាជីគីស្ថានបានប្រកាសឯករាជ្យនៅថ្ងៃទី ៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៩១។ មិនយូរក្រោយមក សង្គ្រាមស៊ីវិលបានផ្ទុះឡើងរវាងកងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាល និងក្រុមឥស្លាមនិយម រួមជាមួយនឹងក្រុមតស៊ូតាមតំបន់ ដែលបណ្តាលឱ្យមនុស្សជាង ៥ ម៉ឺននាក់ស្លាប់ និងមនុស្សរាប់សែននាក់ក្លាយជាជនភៀសសឹក។ កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពឆ្នាំ ១៩៩៧ បានបញ្ចប់ជម្លោះ ហើយលោកអេម៉ូម៉ាលី រ៉ាម៉ុន ដែលបានឡើងកាន់អំណាចតាំងពីឆ្នាំ ១៩៩៤ បានបង្រួបបង្រួមអំណាចរបស់គាត់បន្តិចម្តងៗ ដោយបានកែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញឱ្យគាត់អាចបម្រើតំណែងជាប្រធានាធិបតីរហូតដល់ឆ្នាំ ២០២៧។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា សេដ្ឋកិច្ចតាជីគីស្ថានពឹងផ្អែកយ៉ាងសំខាន់លើវិស័យកសិកម្ម (ជាពិសេសកប្បាស) ការជីកយករ៉ែ (អាលុយមីញ៉ូម និងមាស) និងថាមពលវារីអគ្គិសនី។ រោងចក្រចម្រាញ់អាលុយមីញ៉ូម TadAZ ដែលស្ថិតនៅទីក្រុងទួរសុនសូដា គឺជារោងចក្រផលិតអាលុយមីញ៉ូមធំបំផុតនៅអាស៊ីកណ្តាល និងជាទ្រព្យសម្បត្តិឧស្សាហកម្មដ៏សំខាន់របស់ប្រទេស។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី តាជីគីស្ថាននៅតែជាប្រទេសក្រីក្របំផុតមួយក្នុងតំបន់ ដោយប្រមាណ ២៦% នៃប្រជាជនរស់នៅក្រោមបន្ទាត់នៃភាពក្រីក្រ។ ប្រាក់បំណាច់ពីពលករតាជីកដែលធ្វើការនៅក្រៅប្រទេស ជាពិសេសនៅរុស្ស៊ី បានរួមចំណែកយ៉ាងច្រើនដល់ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (GDP) ដោយប្រមាណ ៣០% នៃ GDP គឺមកពីប្រាក់បំណាច់ទាំងនេះ។

វប្បធម៌តាជីកមានឫសគល់ពីប្រពៃណីពែក ហើយបានស្រូបយកឥទ្ធិពលពីវប្បធម៌រុស្ស៊ី និងអ៊ីស្លាម។ ពិធីបុណ្យណៅរូស (Nowruz) ដែលជាថ្ងៃចូលឆ្នាំប្រពៃណីពែក គឺជាព្រឹត្តិការណ៍ដ៏ធំបំផុត ហើយត្រូវបានប្រារព្ធជាមួយនឹងពិធីសែនព្រេន ការរាំ និងម្ហូបអាហារប្រពៃណី។ ម្ហូបជាតិសំខាន់គឺ ផ្លាវ (pilaf) ដែលធ្វើពីបាយ សាច់ និងការ៉ុត។ កំណាព្យ តន្ត្រីបុរាណ និងការស្លៀកពាក់បែបប្រពៃណីដូចជា រ៉ូបវែង និងក្បាលពាក់សំលៀកបំពាក់ នៅតែមានប្រជាប្រិយភាព។ តាមវិគីភីឌា សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស (HDI) របស់តាជីគីស្ថានបានកើនឡើងជាលំដាប់ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ ប៉ុន្តែនៅតែស្ថិតក្នុងកម្រិតមធ្យម។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

តាជីគីស្ថានមានសារៈសំខាន់ជាយុទ្ធសាស្ត្រនៅអាស៊ីកណ្តាល ជាពិសេសដោយសារព្រំដែនជាប់នឹងអាហ្វហ្កានីស្ថាន ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាតំបន់ជួរមុខក្នុងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងការរត់ពន្ធគ្រឿងញៀន និងភេរវកម្ម។ រុស្ស៊ីនៅតែមានមូលដ្ឋានយោធាទី ២០១ នៅតាជីគីស្ថាន ដែលជាទីតាំងកងទ័ពបរទេសដ៏ធំបំផុតរបស់រុស្ស៊ីនៅក្រៅប្រទេស។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ចិនបានបង្កើនឥទ្ធិពលសេដ្ឋកិច្ចតាមរយៈគម្រោងខ្សែក្រវ៉ាត់មួយផ្លូវមួយ (Belt and Road Initiative) ដោយមានការវិនិយោគលើហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងផ្លូវហាយវ៉េឆ្លងកាត់ប្រទេស។

តាមវិគីភីឌា តាជីគីស្ថានមានវិវាទព្រំដែនជាមួយកៀគីស្ថាន ដែលបណ្តាលឱ្យមានការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធនៅឆ្នាំ ២០២១ និង ២០២២។ រដ្ឋាភិបាលក្រោមការដឹកនាំរបស់លោករ៉ាម៉ុនត្រូវបានរិះគន់ចំពោះការបង្ក្រាបសិទ្ធិមនុស្ស ការគ្រប់គ្រងសារព័ត៌មាន និងអំពើពុករលួយជាប្រព័ន្ធ។ ទោះយ៉ាងណា ស្ថេរភាពនយោបាយដែលគាត់បាននាំមក បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមស៊ីវិល បានធ្វើឱ្យប្រទេសមានកំណើនសេដ្ឋកិច្ចជាបន្តបន្ទាប់។

សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ តាជីគីស្ថានជាប្រទេសមួយដែលកំពុងស្វែងរកតុល្យភាពរវាងមហាអំណាចធំៗ ខណៈដែលកំពុងប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាពុករលួយ និងការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច។ ទំនាក់ទំនងការទូតរវាងកម្ពុជា និងតាជីគីស្ថាននៅមានកម្រិត ប៉ុន្តែប្រទេសទាំងពីរជាសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ ហើយបញ្ហាដូចជាការគ្រប់គ្រងធនធានទឹក និងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងអំពើពុករលួយ សុទ្ធតែជាបញ្ហាដែលប្រទេសទាំងពីរមានការចាប់អារម្មណ៍រួមគ្នា។