ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ជនជាតិទីបេជាក្រុមជនជាតិដើមនៅតំបន់ខ្ពង់រាបទីបេ ដែលស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន។ យោងតាម Wikipedia ជនជាតិនេះមានចំនួនប្រជាជនសរុបប្រមាណ ៧,៧ លាននាក់។ ពួកគេរស់នៅជាចម្បងក្នុងតំបន់ស្វយ័តទីបេ (Tibet Autonomous Region) ប៉ុន្តែក៏មានវត្តមាននៅក្នុងខេត្តចិនផ្សេងទៀតដូចជា កាន់ស៊ូ ឈីងហៃ ស៊ីឈួន និងយូណាន ព្រមទាំងមានសហគមន៍នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា នេប៉ាល់ និងប៊ូតានផងដែរ។ ជនជាតិទីបេមានអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ដ៏រឹងមាំ ខុសប្លែកពីជនជាតិចិនហាន (Han Chinese) ហើយពួកគេមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជ្រាលជ្រៅជាមួយនឹងព្រះពុទ្ធសាសនាទីបេ។

Wikipedia បានរាយការណ៍ថា វប្បធម៌និងប្រពៃណីរបស់ជនជាតិទីបេមានភាពសម្បូរបែប រួមទាំងសាសនា សិល្បៈ និងពិធីបុណ្យផ្សេងៗ។ ព្រះសង្ឃរាជដាឡៃឡាម៉ាគឺជាអ្នកដឹកនាំស្មារតីខ្ពស់បំផុតរបស់ពួកគេ។ បច្ចុប្បន្ន ព្រះសង្ឃរាជដាឡៃឡាម៉ាទី ១៤ រស់នៅក្នុងការនិរទេសនៅប្រទេសឥណ្ឌា ហើយបន្តធ្វើជាសំឡេងសម្រាប់ប្រជាជនទីបេនៅលើឆាកអន្តរជាតិ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia តំបន់វប្បធម៌ទីបេរួមមានតំបន់ធំៗដូចជា អ៊ូ-សាង (Ü-Tsang) ខាំ (Kham) និង អាមដូ (Amdo) ដែលគ្របដណ្តប់ភាគច្រើននៃខ្ពង់រាបទីបេ។ ខ្ពង់រាបនេះមានរយៈកម្ពស់មធ្យមប្រហែល ៤ ៥០០ ម៉ែត្រ ធ្វើឱ្យវាជាតំបន់ខ្ពស់បំផុតមួយក្នុងពិភពលោក។ ភាសាទីបេស្ថិតនៅក្នុងក្រុមភាសាទីបេ-ភូមា (Tibeto-Burman) ហើយមានគ្រាមភាសាផ្សេងៗគ្នាតាមតំបន់។

ផែនទីពី Wikipedia ខាងលើបង្ហាញពីតំបន់ដែលមានកំហាប់ជនជាតិទីបេនៅក្នុងប្រទេសចិន។ ជនជាតិទីបេភាគច្រើនរស់នៅតំបន់ស្វយ័តទីបេ ប៉ុន្តែក៏មានការរីករាលដាលទៅខេត្តជិតខាងផងដែរ។ ក្រៅពីនេះ មានសហគមន៍ទីបេនៅបរទេសដែលបន្តរក្សាភាសានិងវប្បធម៌។

គួរកត់សម្គាល់ថា ជនជាតិទីបេបានអភិវឌ្ឍការសម្របខ្លួនខាងហ្សែនពិសេសដើម្បីរស់នៅក្នុងបរិស្ថានដែលមានអុកស៊ីសែនទាប។ តាម Wikipedia ការសិក្សាហ្សែនបានបង្ហាញថាពូជជនជាតិនេះមានហ្សែនដែលជួយឱ្យពួកគេអាចសម្របខ្លួនទៅនឹងកម្ពស់ខ្ពស់បានយ៉ាងល្អ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

Wikipedia បានកត់ត្រាថា ជនជាតិទីបេមានវត្តមាននៅលើខ្ពង់រាបនេះរាប់ពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ នៅសតវត្សរ៍ទី ៧ អាណាចក្រទីបេបានលេចធ្លោឡើងក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្តេចស្រុងចេនហ្គាំព៉ូ (Songtsen Gampo) ដែលបានបង្រួបបង្រួមតំបន់នេះនិងណែនាំព្រះពុទ្ធសាសនាពីឥណ្ឌា។ ព្រះពុទ្ធសាសនាបានក្លាយជាសាសនាសំខាន់ ហើយព្រះសង្ឃរាជដាឡៃឡាម៉ាត្រូវបានចាត់ទុកជាអ្នកដឹកនាំស្មារតីនិងនយោបាយរបស់ទីបេចាប់តាំងពីសតវត្សរ៍ទី ១៧ មក ក្រោយការគាំទ្រពីម៉ុងហ្គោល។

នៅសតវត្សរ៍ទី ១៣ ទីបេបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃចក្រភពម៉ុងហ្គោល ហើយក្រោយមកបានក្លាយជាតំបន់អនុរក្សក្រោមរាជវង្សយាន (Yuan dynasty)។ នៅសតវត្សរ៍ទី ១៩ និងដើមសតវត្សរ៍ទី ២០ ទីបេបានព្យាយាមរក្សាឯករាជ្យពីចិន ប៉ុន្តែត្រូវបានទាមទារដោយរាជវង្សឈីង (Qing dynasty) ហើយក្រោយការដួលរលំរបស់ឈីង ទីបេបានប្រកាសឯករាជ្យនៅឆ្នាំ ១៩១៣។

យោងតាម Wikipedia នៅឆ្នាំ ១៩៥០ កងទ័ពចិនបានចូលទៅក្នុងទីបេ ហើយបន្ទាប់ពីការបះបោរឆ្នាំ ១៩៥៩ ព្រះសង្ឃរាជដាឡៃឡាម៉ាទី ១៤ បានភៀសខ្លួនទៅកាន់ឥណ្ឌា ជាកន្លែងព្រះអង្គបង្កើតរដ្ឋាភិបាលនិរទេសទីបេ។ តំបន់ស្វយ័តទីបេត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ ១៩៦៥ ជាផ្នែកមួយនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

វប្បធម៌ទីបេមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយសាសនាព្រះពុទ្ធ។ Wikipedia បានរាយការណ៍ថា ជីវិតប្រចាំថ្ងៃរបស់ពួកគេរួមមានការសូត្រមន្ត ការក្រឡឹងកង់សូត្រមន្ត និងការធ្វើធម្មយាត្រាទៅកាន់វត្តអារាម ដូចជាវត្តជោកាំង (Jokhang) និងវត្តដ្រេពុង (Drepung)។ ពិធីបុណ្យប្រពៃណីធំៗរួមមាន ឡូសារ (Losar - ចូលឆ្នាំទីបេ) ដែលជាពិធីបុណ្យសំខាន់បំផុតប្រចាំឆ្នាំ។

សិល្បៈទីបេក៏ល្បីល្បាញផងដែរ តាមរយៈថាំងកា (thangka) ដែលជាផ្ទាំងគំនូរសាសនា និងរបាំព្រះពុទ្ធ (Cham dance)។ ផ្នែកអក្សរសាស្ត្រវិញ ភាសាទីបេមានអក្សរផ្ទាល់ខ្លួន និងស្នាដៃអក្សរសាស្ត្រដូចជារឿងនិទានរបស់ព្រះពុទ្ធ និងកំណាព្យប្រវត្តិសាស្ត្រ។

ទាក់ទិននឹងសេដ្ឋកិច្ចប្រពៃណី របាយការណ៍ពី Wikipedia បង្ហាញថា កសិកម្មដូចជាការដាំដុះប៊ែលី (barley) និងការចិញ្ចឹមសត្វយ៉ាក់ (yak) ជាមុខរបរចម្បង។ មុខម្ហូបត្រជាក់ដូចជា សាំប៉ា (tsampa) និងតែប៊ឺ (butter tea) ជាអាហារប្រពៃណី។ រូបថតអាហារពេលព្រឹកទីបេពី Wikipedia ក៏បង្ហាញពីភាពសាមញ្ញនៃមុខម្ហូបពួកគេផងដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

បច្ចុប្បន្ននេះ បញ្ហាទីបេនៅតែជាប្រធានបទក្តៅគគុកនៅលើឆាកអន្តរជាតិ។ តាម Wikipedia ការគ្រប់គ្រងរបស់ចិននៅទីបេបាននាំមកនូវការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច រួមទាំងការសាងសង់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនិងកំណើនទេសចរណ៍ ប៉ុន្តែក៏មានការរាយការណ៍អំពីការរឹតត្បិតសិទ្ធិមនុស្ស ការបង្រ្កាបសេរីភាពសាសនា និងការបំផ្លាញវប្បធម៌ប្រពៃណីផងដែរ។

ព្រះសង្ឃរាជដាឡៃឡាម៉ាបន្តដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការអំពាវនាវឱ្យមានការគោរពសិទ្ធិជនជាតិទីបេ និងស្វែងរកស្វ័យភាពពិតប្រាកដតាមរយៈការចរចា។ ព្រះអង្គបានទទួលរង្វាន់ណូបែលសន្តិភាពឆ្នាំ ១៩៨៩ សម្រាប់ការប្តេជ្ញាចិត្តក្នុងការសម្រេចសន្តិភាពដោយអហិង្សា។

ការតវ៉ាធំៗដូចជាការបះបោរឆ្នាំ ២០០៨ និងករណីដុតខ្លួនឯងរបស់ជនជាតិទីបេបានធ្វើឱ្យពិភពលោកចាប់អារម្មណ៍។ តាម Wikipedia ព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះត្រូវបានរាយការណ៍ដោយសារព័ត៌មានអន្តរជាតិជាច្រើន។ សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ប្រធានបទនេះមានភាពពាក់ព័ន្ធ ដោយសារកម្ពុជាក៏ជាប្រទេសមានប្រជាជនកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនា និងមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយចិនយ៉ាងជិតស្និទ្ធ។