ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ការបះបោរជនជាតិទូរ៉េកឆ្នាំ ២០១២ គឺជាដំណាក់កាលដំបូងនៃសង្គ្រាមនៅប្រទេសម៉ាលី។ ចាប់ពីខែមករា ដល់ខែមេសា ឆ្នាំ ២០១២ សង្គ្រាមមួយបានកើតឡើងរវាងរដ្ឋាភិបាលម៉ាលី និងក្រុមឧទ្ទាមដែលមានគោលដៅទាមទារឯករាជ្យសម្រាប់តំបន់ភាគខាងជើងនៃម៉ាលី ដែលគេហៅថា អាហ្សាវ៉ាត (Azawad)។ ក្រុមឧទ្ទាមនេះត្រូវបានដឹកនាំដោយចលនាជាតិរំដោះអាហ្សាវ៉ាត (MNLA) ហើយជាផ្នែកមួយនៃកុបកម្មជាបន្តបន្ទាប់របស់ជនជាតិទូរ៉េក ដែលជាអ្នករស់នៅតាមបែបពនេចរតាមប្រពៃណី។ កុបកម្មទាំងនោះមានដើមកំណើតតាំងពីយ៉ាងហោចណាស់ឆ្នាំ ១៩១៦។ MNLA បង្កើតឡើងដោយអតីតក្រុមឧទ្ទាម និងជនជាតិទូរ៉េកដែលមានអាវុធធុនធ្ងន់ជាច្រើននាក់ ដែលបានចូលរួមប្រយុទ្ធក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលនៅប្រទេសលីប៊ី។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តំបន់អាហ្សាវ៉ាតស្ថិតនៅភាគខាងជើងនៃប្រទេសម៉ាលី ដែលគ្របដណ្តប់ដោយវាលខ្សាច់សាហារ៉ា និងតំបន់សាហែល។ តំបន់នេះមានប្រជាជនរស់នៅតិច ហើយភាគច្រើនជាជនជាតិទូរ៉េក ដែលជាជនជាតិដើមភាគតិច។ ពួកគេនិយាយភាសាតាម៉ាឆេក (Tamasheq) និងប្រកបរបរចិញ្ចឹមសត្វតាមបែបពនេចរ ព្រមទាំងធ្វើពាណិជ្ជកម្មឆ្លងកាត់ព្រំដែន។ យោងតាម Wikipedia ជនជាតិទូរ៉េកមានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសម៉ាលី នីហ្សេ អាល់ហ្សេរី លីប៊ី និងប៊ួរគីណាហ្វាសូ។ ការខ្វះការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនៅក្នុងតំបន់នេះ រួមជាមួយនឹងការគាបសង្កត់ខាងវប្បធម៌ បានធ្វើឱ្យមានភាពតានតឹងរវាងជនជាតិទូរ៉េក និងរដ្ឋាភិបាលកណ្តាល។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ការបះបោររបស់ជនជាតិទូរ៉េកមានប្រវត្តិយូរលង់ណាស់មកហើយ។ តាម Wikipedia កុបកម្មសំខាន់ៗបានកើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩១៦ ១៩៦២-៦៤ ១៩៩០-៩៥ និង ២០០៧-០៩។ ប៉ុន្តែ ការបះបោរឆ្នាំ ២០១២ មានលក្ខណៈពិសេសជាងគេ ពីព្រោះវាបានកើតឡើងបន្ទាប់ពីការធ្លាក់ចុះរបបរបស់លោក មូអាំម៉ារ៉ា កាដាហ្វី នៅប្រទេសលីប៊ី ក្នុងឆ្នាំ ២០១១។ អតីតយុទ្ធជនជាតិទូរ៉េកជាច្រើននាក់ដែលបានបម្រើការក្នុងជួរកងទ័ពលីប៊ី បានវិលត្រឡប់ទៅម៉ាលីវិញដោយនាំយកនូវអាវុធធុនធ្ងន់ទំនើបៗ និងបទពិសោធន៍ប្រយុទ្ធ។ ពួកគេបានបង្កើតចលនា MNLA ហើយបានចាប់ផ្តើមវាយប្រហារលើកងទ័ពម៉ាលីនៅខែមករា ឆ្នាំ ២០១២។ ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានខែ ពួកគេបានកាន់កាប់តំបន់ជាច្រើននៅភាគខាងជើង រួមទាំងទីក្រុងធំៗដូចជា គីដាល់ (Kidal) កៅ (Gao) និងថុមប៊ុកទូ (Timbuktu)។ ការបរាជ័យរបស់កងទ័ពម៉ាលីក្នុងការទប់ទល់ បាននាំឱ្យមានរដ្ឋប្រហារយោធានៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ ២០១២ ដែលធ្វើឱ្យស្ថានភាពនយោបាយកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺន។ ក្រោយមក ក្រុមជីហាតអ៊ីស្លាមដែលមានទំនាក់ទំនងជាមួយអាល់កៃដាបានទាញយកផលប្រយោជន៍ពីភាពវឹកវរនេះ ហើយបានដណ្តើមអំណាចពី MNLA នៅកន្លែងខ្លះ បង្កើតជាសង្គ្រាមដ៏ស្មុគស្មាញមួយ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

សេដ្ឋកិច្ចរបស់ជនជាតិទូរ៉េកភាគច្រើនពឹងផ្អែកលើការចិញ្ចឹមសត្វ (pastoralism) និងពាណិជ្ជកម្មឆ្លងកាត់វាលខ្សាច់សាហារ៉ា។ ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និងគ្រោះរាំងស្ងួតក្នុងតំបន់សាហែល បានធ្វើឱ្យវាលស្មៅរីងស្ងួត និងសត្វពាហនៈងាប់ ដែលធ្វើឱ្យជីវភាពរបស់ពួកគេកាន់តែលំបាក។ យោងតាម Wikipedia ការខ្វះឱកាសសេដ្ឋកិច្ចនេះ ជាមូលហេតុចម្បងមួយដែលជំរុញឱ្យមានការបះបោរ។ ទន្ទឹមនឹងនេះ វប្បធម៌ពនេចររបស់ជនជាតិទូរ៉េក ដែលមានភាសា និងប្រពៃណីផ្ទាល់ខ្លួន ត្រូវបានគំរាមកំហែងដោយគោលនយោបាយបង្រួបបង្រួមជាតិរបស់រដ្ឋាភិបាលកណ្តាល។ ពួកគេមានអារម្មណ៍ថាត្រូវគេមើលងាយ និងមិនទទួលបានសិទ្ធិស្មើគ្នា។ ដូច្នេះការទាមទារឯករាជ្យ ឬស្វ័យភាពសម្រាប់អាហ្សាវ៉ាតក៏ជាការតស៊ូដើម្បីអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ផងដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

បច្ចុប្បន្ននេះ វិបត្តិនៅប្រទេសម៉ាលីនៅតែបន្ត ទោះបីមានវត្តមានអន្តរាគមន៍យោធាពីប្រទេសបារាំង (ប្រតិបត្តិការ Barkhane) និងកងកម្លាំងរក្សាសន្តិភាពរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ (MINUSMA) ក៏ដោយ។ ក្រុមជីហាតនៅតែសកម្ម ហើយអំពើហិង្សាបានរាលដាលទៅកាន់ប្រទេសជិតខាងដូចជា ប៊ួរគីណាហ្វាសូ និងនីហ្សេ។ សម្រាប់អ្នកអាននៅកម្ពុជា គួរកត់សម្គាល់ថា កម្ពុជាបានបញ្ជូនទាហានរក្សាសន្តិភាពជាច្រើននាក់ទៅកាន់ម៉ាលីក្រោមបេសកកម្ម MINUSMA ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០១៥។ ទាហានខ្មែរបានបំពេញភារកិច្ចដូចជា ការដោះមីន ការផ្តល់សន្តិសុខ និងការងារវិស្វកម្ម។ ដូច្នេះ ការយល់ដឹងអំពីប្រភពដើមនៃជម្លោះនៅម៉ាលី រួមទាំងការបះបោរជនជាតិទូរ៉េក គឺពាក់ព័ន្ធដោយផ្ទាល់ចំពោះការចូលរួមរបស់កម្ពុជាក្នុងប្រតិបត្តិការរក្សាសន្តិភាពនេះ។