ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ទីរ៉េ (ភាសាអង់គ្លេស៖ Tyre; ភាសាអារ៉ាប់៖ صور Sour) គឺជាទីក្រុងឆ្នេរសមុទ្រមួយនៅភាគខាងត្បូងប្រទេសលីបង់។ តាមវិគីភីឌា ទីរ៉េស្ថិតក្នុងចំណោមទីក្រុងចំណាស់ជាងគេនៅលើពិភពលោកដែលមានមនុស្សរស់នៅជាបន្តបន្ទាប់ ដោយគេប៉ាន់ស្មានថាត្រូវបានបង្កើតឡើងតាំងពីប្រមាណ ២៧៥០ មុនគ.ស.។ ទីក្រុងនេះធ្លាប់ជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្ម និងនាវាចរណ៍ដ៏សំខាន់របស់អរិយធម៌ហ្វេនីស៊ី ហើយត្រូវបានគេដាក់រហស្សនាមថា «ម្ចាស់ក្សត្រីនៃសមុទ្រ» នៅក្នុងឯកសារបុរាណ។ កេរ្តិ៍ឈ្មោះដ៏ល្បីមួយទៀតរបស់ទីរ៉េគឺការផលិតពណ៌ស្វាយ Tyrian purple ពីខ្យងសមុទ្រ ដែលជាវត្ថុមានតម្លៃខ្ពស់សម្រាប់រាជវង្សានុវង្សនាសម័យបុរាណ។ បច្ចុប្បន្ន ទីក្រុងនេះ និងស្ថានីយបុរាណវិទ្យានៅជុំវិញត្រូវបានចុះក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូ (UNESCO) តាំងពីឆ្នាំ ១៩៨៤ មក។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

យោងតាមវិគីភីឌា ទីរ៉េស្ថិតនៅលើឆ្នេរសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ ចម្ងាយប្រហែល ៨០ គីឡូម៉ែត្រខាងត្បូងទីក្រុងបេរូត (Beirut) រដ្ឋធានីរបស់លីបង់។ លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រដ៏ពិសេសរបស់ទីរ៉េគឺថា កាលពីដើមវាជាកោះមួយ ប៉ុន្តែការឡោមព័ទ្ធដោយព្រះចៅអាឡិចសាន់ដ្រេមហារាជ (Alexander the Great) នៅឆ្នាំ ៣៣២ មុនគ.ស. បានបណ្តាលឱ្យកងទ័ពក្រិកសាងសង់ស្ពានដីតភ្ជាប់កោះនោះទៅនឹងដីគោក ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាឧបទ្វីបមួយរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ ទីក្រុងនេះមានកំពង់ផែធម្មជាតិពីរសំខាន់គឺ កំពង់ផែខាងជើងដែលគេហៅថា «កំពង់ផែស៊ីដូន» និងកំពង់ផែខាងត្បូងហៅថា «កំពង់ផែអេហ្ស៊ីប»។

តាមការប៉ាន់ស្មានចុងក្រោយ (ឆ្នាំ ២០០៣) ក្រុងទីរ៉េមានប្រជាជនប្រហែល ៦០,០០០ នាក់ ខណៈតំបន់ទីប្រជុំជនទាំងមូលមានប្រជាជនរហូតដល់ ១៧៤,០០០ នាក់។ ប្រជាជនភាគច្រើនជាអ្នកកាន់សាសនាអ៊ីស្លាមនិកាយស៊ីអ៊ីត ដោយមានជនជាតិភាគតិចគ្រិស្តបរិស័ទ។ ភាសានិយាយចម្បងគឺភាសាអារ៉ាប់។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ទីក្រុងទីរ៉េមានប្រវត្តិដ៏យូរលង់ និងសម្បូរបែប។ តាមវិគីភីឌា ទីក្រុងនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយជនជាតិហ្វេនីស៊ីនៅប្រហែល ២៧៥០ មុនគ.ស. ហើយបានរីកចម្រើនយ៉ាងឆាប់រហ័សដោយសារពាណិជ្ជកម្មតាមសមុទ្រ។ ពួកហ្វេនីស៊ីបានបង្កើតអាណានិគមជាច្រើននៅទូទាំងតំបន់មេឌីទែរ៉ាណេ រួមទាំងទីក្រុងកាតាហ្គូ (Carthage) នៅក្នុងប្រទេសទុយនេស៊ីសព្វថ្ងៃ។ ក្រៅពីការល្បីខាងពណ៌ស្វាយ អរិយធម៌ហ្វេនីស៊ីក៏បានអភិវឌ្ឍអក្ខរក្រមមួយដែលជាដើមកំណើតនៃអក្សរជាច្រើននៅសម័យក្រោយ ដូចជាអក្សរក្រិក និងឡាតាំងជាដើម។

ទីរ៉េបានប្រឈមមុខនឹងការឡោមព័ទ្ធធំៗជាច្រើន។ នៅសតវត្សទី ៦ មុនគ.ស. ព្រះចៅនេប៊ូកាដណេសារ (Nebuchadnezzar) ទី ២ នៃចក្រភពបាប៊ីឡូនបានឡោមព័ទ្ធទីក្រុងនេះអស់រយៈពេល ១៣ ឆ្នាំ (៥៨៥-៥៧២ មុនគ.ស.) តែមិនអាចដណ្តើមយកបានទាំងស្រុងឡើយ។ បន្ទាប់មក នៅឆ្នាំ ៣៣២ មុនគ.ស. ព្រះចៅអាឡិចសាន់ដ្រេមហារាជបានដឹកនាំការឡោមព័ទ្ធអស់រយៈពេល ៧ ខែ ហើយទីបំផុតបានវាយដណ្តើមបានទីក្រុងដោយកសាងស្ពានដី។

ក្រោយពីអាឡិចសាន់ដ្រេ ទីរ៉េបានស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ចក្រភពរ៉ូម ចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំង ពួកអារ៉ាប់ បូជនីយកិច្ច (Crusaders) ម៉ាមលូក និងចក្រភពអូតូម៉ង់។ ភស្តុតាងនៃភាពរុងរឿងរ៉ូមនៅតែអាចមើលឃើញ ដូចជាទីលានប្រណាំងសេះ (Roman Hippodrome) និងផ្លូវតម្រៀបសសរធំៗ។ ទីរ៉េក៏មានតួនាទីក្នុងព្រះគម្ពីរប៊ីបផងដែរ ដោយគេជឿថាព្រះយេស៊ូវបានយាងទៅទស្សនាតំបន់នោះ។

នៅសតវត្សទី ២០ ទីរ៉េបានធ្លាក់ក្នុងភាពចលាចលនៃសង្គ្រាមស៊ីវិលលីបង់ (១៩៧៥-១៩៩០) និងជម្លោះជាមួយអ៊ីស្រាអែល ជាពិសេសសង្គ្រាមឆ្នាំ ២០០៦ ដែលបានបំផ្លាញទីក្រុងមួយផ្នែក។ តែទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ប្រជាជនទីរ៉េបានខិតខំកសាងឡើងវិញជាបណ្តើរៗ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

សេដ្ឋកិច្ចបុរាណរបស់ទីរ៉េពឹងផ្អែកលើពាណិជ្ជកម្មតាមសមុទ្រ និងការនាំចេញពណ៌ស្វាយដែលមានតម្លៃថ្លៃ។ បច្ចុប្បន្ននេះ វិស័យទេសចរណ៍គឺជាក្បាលម៉ាស៊ីនសេដ្ឋកិច្ចដ៏សំខាន់បំផុត។ អ្នកទេសចរមកពីជុំវិញពិភពលោកទស្សនាស្ថានីយបុរាណវិទ្យាជាច្រើន ដូចជាតំបន់ Al Mina (កំពង់ផែបុរាណ) Al Bass (ទីលានប្រណាំងសេះ និងផ្នូរសម័យរ៉ូម) ព្រមទាំងសំណង់ក្រោមទឹកដែលលិចលង់ដោយសារការប្រែប្រួលនៃនីវ៉ូទឹកសមុទ្រ។ តំបន់បុរាណវិទ្យាទាំងនេះជាផ្នែកនៃបេតិកភណ្ឌពិភពលោកយូណេស្កូ ដែលផ្តល់អត្ថប្រយោជន៍យ៉ាងច្រើនដល់សហគមន៍មូលដ្ឋាន។

ក្រៅពីទេសចរណ៍ ប្រជាជនទីរ៉េប្រកបរបរជលផល កសិកម្ម (ដំណាំក្រូចឆ្មា ចេក និងបន្លែ) និងសិប្បកម្មប្រពៃណីដូចជាការផលិតកញ្ចក់និងគ្រឿងស្មូន។ វប្បធម៌ទីរ៉េគឺជាការលាយបញ្ចូលគ្នារវាងឥទ្ធិពលមេឌីទែរ៉ាណេ អារ៉ាប់ និងបស្ចឹមប្រទេស។ មានពិធីបុណ្យ Tyre Festival ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ដែលទាក់ទាញសិល្បករនិងភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិ ហើយជួយជំរុញសេដ្ឋកិច្ចក្នុងស្រុក។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

សព្វថ្ងៃ ទីរ៉េនៅតែជាទីក្រុងប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏សំខាន់ និងជាចំណុចទាក់ទាញសម្រាប់អ្នកស្រាវជ្រាវនិងភ្ញៀវទេសចរណ៍។ ប៉ុន្តែដោយសារទីតាំងនៅភាគខាងត្បូងលីបង់ ជិតព្រំដែនអ៊ីស្រាអែល ទីក្រុងនេះតែងតែរងគ្រោះពីអស្ថិរភាពនយោបាយនិងជម្លោះប្រដាប់អាវុធ។ សង្គ្រាមឆ្នាំ ២០០៦ រវាងអ៊ីស្រាអែលនិងហេសបូឡាបានបង្កការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនិងស្ថានីយបុរាណ តែគម្រោងកសាងឡើងវិញនិងអភិរក្សបានដំណើរការដោយមានការគាំទ្រពីសហគមន៍អន្តរជាតិ។