ទិដ្ឋភាពទូទៅ

អ្នករាយការណ៍ពិសេស (Special Rapporteur) គឺជាអ្នកជំនាញសិទ្ធិមនុស្សឯករាជ្យ ដែលត្រូវបានអង្គការសហប្រជាជាតិតែងតាំង ដើម្បីធ្វើការស៊ើបអង្កេត និងរាយការណ៍អំពីស្ថានភាពសិទ្ធិមនុស្ស ទាំងនៅកម្រិតប្រធានបទ និងប្រទេសជាក់លាក់។ តាមរយៈ Wikipedia ប្រព័ន្ធអ្នករាយការណ៍ពិសេសគឺជាផ្នែកមួយនៃនីតិវិធីពិសេស (Special Procedures) របស់ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ។ អ្នកកាន់អាណត្តិទាំងនេះមិនមែនជាបុគ្គលិករបស់អង្គការសហប្រជាជាតិទេ ហើយពួកគេធ្វើការដោយមិនទទួលប្រាក់ខែ។ តួនាទីរបស់ពួកគេរួមមាន ការត្រួតពិនិត្យស្ថានភាពសិទ្ធិមនុស្ស ការចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍ជាសាធារណៈអំពីបញ្ហាបន្ទាន់ ការធ្វើទស្សនកិច្ចនៅតាមប្រទេស (ប្រសិនបើរដ្ឋាភិបាលអញ្ជើញ) និងការដាក់របាយការណ៍ប្រចាំឆ្នាំជូនក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្ស។ លើសពីនេះ អ្នករាយការណ៍ពិសេសក៏អាចទទួលពាក្យបណ្តឹងពីបុគ្គល និងចេញអនុសាសន៍ទៅកាន់រដ្ឋាភិបាលដើម្បីដោះស្រាយការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សផងដែរ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

អង្គការសហប្រជាជាតិមានទីស្នាក់ការធំនៅញូវយ៉ក ប៉ុន្តែក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្ស និងយន្តការនីតិវិធីពិសេសរបស់ខ្លួន រួមទាំងអ្នករាយការណ៍ពិសេស ធ្វើប្រតិបត្តិការសំខាន់ៗនៅទីក្រុងហ្សឺណែវ ប្រទេសស្វីស។ រូបភាពខាងលើបង្ហាញបន្ទប់ប្រជុំ "Human Rights and Alliance of Civilizations Room" នៅវិមានប្រជាជាតិ (Palace of Nations) ដែលជាកន្លែងប្រជុំរបស់ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្ស។ តាម Wikipedia បច្ចុប្បន្នមាននីតិវិធីពិសេសចំនួន ៤៤ ដោយក្នុងនោះមានអាណត្តិប្រធានបទចំនួន ៣៥ និងអាណត្តិប្រទេសចំនួន ១៣។ អ្នករាយការណ៍ពិសេសត្រូវបានជ្រើសរើសដោយប្រធានក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្ស ដោយផ្អែកលើលក្ខណៈសម្បត្តិដូចជា ជំនាញផ្នែកសិទ្ធិមនុស្ស ឯករាជ្យភាព សុចរិតភាព និងបទពិសោធន៍ពាក់ព័ន្ធ។ បេក្ខជនត្រូវបង្ហាញទម្រង់ពាក្យសុំ និងត្រូវឆ្លងកាត់ការពិនិត្យដោយក្រុមប្រឹក្សា។ អ្នកកាន់អាណត្តិតែងតាំងត្រូវបម្រើការសម្រាប់រយៈពេលអតិបរមា ៦ ឆ្នាំ ដោយបន្តសុពលភាពរៀងរាល់ ៣ ឆ្នាំម្តង។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រព័ន្ធអ្នករាយការណ៍ពិសេសបានកកើតឡើងដំបូងនៅឆ្នាំ ១៩៦៧ ក្រោមគណៈកម្មការសិទ្ធិមនុស្សរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ (UN Commission on Human Rights) នៅពេលដែលខ្លួនបានបង្កើតក្រុមការងារមួយ ដើម្បីតាមដានការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សនៅអាហ្វ្រិកខាងត្បូង ក្រោមរបបប្រកាន់ពូជសាសន៍ (apartheid)។ ក្រោយមក នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៨០ អាណត្តិបែបប្រធានបទដំបូងត្រូវបានបង្កើត ដោយផ្តោតលើការប្រហារជីវិតតាមអំពើចិត្ត ឬដោយគ្មានការកាត់ទោស (summary or arbitrary executions)។ យោងតាម Wikipedia នៅឆ្នាំ ២០០៦ គណៈកម្មការសិទ្ធិមនុស្សត្រូវបានជំនួសដោយក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្ស (Human Rights Council) ហើយនីតិវិធីពិសេសទាំងអស់ត្រូវបានផ្ទេរទៅក្រោមក្រុមប្រឹក្សាថ្មីនេះ។

ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ចំនួនអ្នកកាន់អាណត្តិបានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំង ដើម្បីឆ្លើយតបនឹងបញ្ហាសិទ្ធិមនុស្សថ្មីៗ ដូចជាឯកជនភាពក្នុងយុគ្គសម័យឌីជីថល ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និងសិទ្ធិអ្នកស្រឡាញ់ភេទដូចគ្នាជាដើម។ នៅឆ្នាំ ២០០៧ ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សបានអនុម័តក្រមសីលធម៌ (Code of Conduct) សម្រាប់អ្នកកាន់អាណត្តិនីតិវិធីពិសេស ដែលតម្រូវឱ្យពួកគេប្រកាន់ខ្ជាប់នូវគោលការណ៍ឯករាជ្យ ភាពមិនលម្អៀង និងការសហការជាមួយរដ្ឋនានា។ ទោះជាយ៉ាងណាក្តី អ្នកជំនាញទាំងនេះតែងត្រូវប្រឈមនឹងការរិះគន់ពីសំណាក់រដ្ឋមួយចំនួនថាពួកគេលម្អៀង ឬហួសពីដែនសមត្ថកិច្ច។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ចំពោះប្រទេសកម្ពុជា អាណត្តិអ្នករាយការណ៍ពិសេស្តីពីស្ថានភាពសិទ្ធិមនុស្សនៅកម្ពុជា ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៣ បន្ទាប់ពីកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស និងការបញ្ចប់សង្គ្រាមស៊ីវិល។ អ្នករាយការណ៍ពិសេសទទួលបន្ទុកកម្ពុជា មានភារកិច្ចត្រួតពិនិត្យការអនុវត្តសិទ្ធិមនុស្ស ធ្វើទស្សនកិច្ចនៅកម្ពុជាជាប្រចាំ (ប្រសិនបើរដ្ឋាភិបាលអនុញ្ញាត) និងដាក់របាយការណ៍ជូនក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្ស។ យោងតាមគេហទំព័ររបស់ការិយាល័យឧត្តមស្នងការសិទ្ធិមនុស្ស (OHCHR) បច្ចុប្បន្នអ្នករាយការណ៍ពិសេសស្តីពីកម្ពុជាគឺលោក វិទិត មុន្តាបថន (Vitit Muntarbhorn) ដែលត្រូវបានតែងតាំងនៅឆ្នាំ ២០២១។ ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ របាយការណ៍របស់អ្នករាយការណ៍ពិសេសបានលើកឡើងពីកង្វល់អំពីសេរីភាពសារព័ត៌មាន សិទ្ធិប្រមូលផ្តុំដោយសន្តិវិធី និងការរឹតបន្តឹងលើសង្គមស៊ីវិល។ ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយក្នុងស្រុកនិងអន្តរជាតិតែងរាយការណ៍អំពីរបាយការណ៍ទាំងនេះ ដែលជំរុញឱ្យមានការពិភាក្សាសាធារណៈអំពីស្ថានភាពសិទ្ធិមនុស្សនៅកម្ពុជា។