ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវីគីភីឌា ការបំពុលខ្យល់គឺជាការបញ្ចេញសារធាតុគីមី ភាគល្អិតតូចៗ ឬសម្ភារៈជីវសាស្រ្តចូលទៅក្នុងបរិយាកាស ដែលបង្កគ្រោះថ្នាក់ ឬភាពមិនស្រួលដល់មនុស្ស និងសត្វមានជីវិតផ្សេងទៀត ឬបំផ្លាញប្រព័ន្ធអេកូស៊ីស្តែម។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិក ការបំពុលខ្យល់បានជះឥទ្ធិពលតាំងពីការចាប់ផ្តើមបដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម (Industrial Revolution) នៅសតវត្សរ៍ទី១៩ ហើយបន្តរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ បញ្ហាសុខភាពដែលបណ្ដាលមកពីការបំពុលខ្យល់រួមមាន ការស្លាប់មុនអាយុ ជំងឺមហារីក ការខ្សោយសរីរាង្គ ការបង្ករោគ ការផ្លាស់ប្តូរឥរិយាបថ និងជំងឺដទៃទៀត។

ប្រភពនៃការបំពុលខ្យល់មានទាំងពីធម្មជាតិ (ដូចជាភ្លើងឆេះព្រៃ និងភ្នំភ្លើង) និងពីសកម្មភាពមនុស្ស (ដូចជារោងចក្រឧស្សាហកម្ម យានយន្ត និងផលិតកម្មថាមពល)។ ទីក្រុងធំៗដូចជា ឡូសអេនជឺឡេស (Los Angeles) និងហ៊ូស្តុន (Houston) ធ្លាប់មានបញ្ហាផ្សែងអ័ព្ទ (smog) ដ៏ធ្ងន់ធ្ងរអស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍ ដែលបានជំរុញឱ្យមានការសិក្សានិងនិយ័តកម្មជាបន្តបន្ទាប់។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ការបំពុលខ្យល់នៅសហរដ្ឋអាមេរិក មិនបានចែកចាយដូចៗគ្នាទូទាំងប្រជាជនទេ។ យោងតាមវីគីភីឌា ផលប៉ះពាល់សុខភាពពីការបំពុលខ្យល់មានភាពខុសប្លែកគ្នាតាមពូជសាសន៍ ជនជាតិដើមកំណើត ស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចសង្គម និងកម្រិតការសិក្សា។ ជាក់ស្ដែង សហគមន៍ដែលមានចំណូលទាប និងជនជាតិភាគតិច (ដូចជាជនជាតិអាហ្រ្វិកអាមេរិក និងឡាទីណូ) តែងតែរស់នៅក្នុងតំបន់ដែលមានកម្រិតការបំពុលខ្ពស់ជាងមធ្យម ពីព្រោះពួកគេច្រើនស្ថិតនៅជិតរោងចក្រ ផ្លូវហាយវេ និងកន្លែងផលិតគីមី។

ភូមិសាស្ត្រក៏ដើរតួនាទីសំខាន់ដែរ៖ ទីក្រុងដែលមានសណ្ឋានភ្នំហ៊ុមព័ទ្ធ ដូចជា ឡូសអេនជឺឡេស ជួយឃាត់ទុកការបំពុលឱ្យនៅជិតដី បង្កើតជាផ្សែងអ័ព្ទដែលមានគ្រោះថ្នាក់។ ផ្ទុយមកវិញ តំបន់ដែលមានខ្យល់បក់ខ្លាំង អាចជួយឲ្យការបំពុលរលាយបាត់បានលឿន។ ទោះយ៉ាងណា ភ្លើងឆេះព្រៃដែលកើតមានញឹកញាប់កាន់តែខ្លាំងនៅប៉ែកខាងលិចប្រទេស អាចនាំផ្សែងនិងភាគល្អិតពុលទៅកាន់តំបន់ឆ្ងាយៗ សូម្បីតែទៅដល់ឆ្នេរខាងកើតក៏ដោយ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិនៃការបំពុលខ្យល់នៅសហរដ្ឋអាមេរិកចាប់ផ្តើមតាំងពីសម័យបដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្មនៅសតវត្សរ៍ទី១៩។ វីគីភីឌាបានកត់សម្គាល់ថា ការបំពុលខ្យល់ដែលបង្កដោយមនុស្សបានជះឥទ្ធិពលមកលើប្រទេសនេះតាំងពីពេលនោះ។ នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី២០ ឧប្បត្តិហេតុធំៗដូចជា ផ្សែងអ័ព្ទដ៏សាហាវនៅទីក្រុងដូណូរ៉ា (Donora) ក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ ដែលបានសម្លាប់មនុស្ស ២០នាក់ និងផ្សែងអ័ព្ទរ៉ាំរ៉ៃនៅឡូសអេនជឺឡេសក្នុងទសវត្សរ៍ ១៩៥០ បានបង្កឱ្យមានការព្រួយបារម្ភជាសាធារណៈយ៉ាងខ្លាំង។

ដោយសារសម្ពាធសាធារណៈនិងភស្តុតាងវិទ្យាសាស្រ្ត រដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធសហរដ្ឋអាមេរិកបានអនុម័តច្បាប់ខ្យល់អាកាសបរិសុទ្ធ (Clean Air Act) នៅឆ្នាំ១៩៧០ ដែលបានបង្កើតទីភ្នាក់ងារការពារបរិស្ថាន (EPA) និងកំណត់ស្តង់ដាគុណភាពខ្យល់ទូទាំងប្រទេស។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក កម្រិតសារធាតុពុលសំខាន់ៗដូចជា ស្ពាន់ធ័រឌីអុកស៊ីត (SO2) និងកាបូនម៉ូណុកស៊ីត (CO) បានថយចុះគួរឱ្យកត់សម្គាល់។ ប៉ុន្តែបញ្ហាប្រឈមថ្មីៗដូចជា ភាគល្អិតតូច PM2.5 និងអូហ្សូនកម្រិតដី (ground-level ozone) នៅតែជាកង្វល់សុខភាពសាធារណៈរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ ច្បាប់នេះក៏ត្រូវបានធ្វើវិសោធនកម្មជាច្រើនលើកដើម្បីឆ្លើយតបនឹងវិទ្យាសាស្រ្តថ្មីៗ និងការផ្លាស់ប្តូរសេដ្ឋកិច្ច។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ខាងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច ការបំពុលខ្យល់បានបង្កការចំណាយយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ ទាំងផ្នែកថ្លៃព្យាបាលសុខភាព ការខាតបង់ផលិតភាពការងារ និងការខូចខាតទ្រព្យសម្បត្តិ ប៉ុន្តែវីគីភីឌាមិនបានលម្អិតអំពីទិន្នន័យជាក់លាក់ឡើយ។

ចំណែកឯផ្នែកវប្បធម៌វិញ ការយល់ដឹងអំពីការបំពុលខ្យល់បានជំរុញឱ្យមានចលនាអភិរក្សបរិស្ថាននៅសហរដ្ឋអាមេរិក។ ទិវាផែនដី (Earth Day) ដំបូងគេនៅឆ្នាំ១៩៧០ បានប្រមូលផ្តុំមហាជនរាប់លាននាក់ដើម្បីទាមទារឱ្យមានខ្យល់អាកាសនិងទឹកស្អាត។ ចលនានេះបានរីកចម្រើនជាវប្បធម៌សកម្មនិយមបរិស្ថានដែលបន្តមានឥទ្ធិពលលើនយោបាយ និងរបៀបរស់នៅរបស់ប្រជាជនអាមេរិករហូតដល់សព្វថ្ងៃ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

បច្ចុប្បន្ន ការបំពុលខ្យល់នៅតែជារឿងបន្ទាន់សម្រាប់សហរដ្ឋអាមេរិក។ ភ្លើងឆេះព្រៃដ៏ធំសម្បើម ដែលកាន់តែកើតមានញឹកញាប់ដោយសារការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ បានបញ្ចេញភាគល្អិត PM2.5 យ៉ាងច្រើនទៅក្នុងបរិយាកាស គំរាមកំហែងសុខភាពមនុស្សរាប់លាននាក់នៅតំបន់ប៉ះពាល់ និងសូម្បីតែតំបន់ដាច់ស្រយាល។ រដ្ឋបាលនីមួយៗបានផ្លាស់ប្តូរវិធីសាស្ត្រអនុវត្តច្បាប់បរិស្ថាន ដែលនាំឱ្យមានការជជែកវែកញែកជាសាធារណៈអំពីតុល្យភាពរវាងកំណើនសេដ្ឋកិច្ចនិងសុខភាពសាធារណៈ។

សម្រាប់អ្នកអាននៅកម្ពុជា បទពិសោធន៍របស់សហរដ្ឋអាមេរិកអាចផ្តល់ជាមេរៀនអំពីសារៈសំខាន់នៃនិយ័តកម្មការពារខ្យល់អាកាស ជាពិសេសនៅពេលដែលប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ឧស្សាហកម្ម និងកំពុងប្រឈមនឹងបញ្ហាការបំពុលខ្យល់នៅតាមទីក្រុងធំៗ។ ការយល់ដឹងពីគំរូជោគជ័យនិងបរាជ័យនាពេលកន្លងមកអាចជួយដល់ការរៀបចំគោលនយោបាយសុខភាពសាធារណៈនៅកម្ពុជាបាន។