ទិដ្ឋភាពទូទៅ

កិច្ចព្រមព្រៀងរវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីរ៉ង់ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាផ្លូវការថា ផែនការសកម្មភាពទូលំទូលាយរួម (JCPOA) គឺជាកិច្ចព្រមព្រៀងនុយក្លេអ៊ែរដ៏សំខាន់មួយ ដែលបានចុះហត្ថលេខានៅថ្ងៃទី ១៤ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០១៥ ។ តាមការរាយការណ៍របស់វិគីភីឌា ភាគីចូលរួមរួមមាន អ៊ីរ៉ង់ និងក្រុមមហាអំណាច P5+1 (សហរដ្ឋអាមេរិក ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង រុស្ស៊ី ចិន និងអាល្លឺម៉ង់) ។ គោលបំណងចម្បងនៃកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ គឺដើម្បីធានាថាកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់នឹងត្រូវបានប្រើប្រាស់សម្រាប់គោលបំណងស៊ីវិលតែប៉ុណ្ណោះ ដោយកំណត់ការបន្សុទ្ធអ៊ុយរ៉ាញ៉ូម និងកាត់បន្ថយចំនួនម៉ាស៊ីនផ្ចិតផ្ចង់ ។ ជាការតបស្នង សហគមន៍អន្តរជាតិបានលើកលែងទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចមួយចំនួនដែលបានដាក់លើអ៊ីរ៉ង់ ។

កិច្ចព្រមព្រៀងនេះត្រូវបានសម្រេចឡើងបន្ទាប់ពីការចរចាអស់រយៈពេលជាងមួយទសវត្សរ៍ ហើយត្រូវបានស្វាគមន៍ដោយប្រទេសជាច្រើនថាជាជំហានសំខាន់ឆ្ពោះទៅរកការមិនរីកសាយភាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ។ ទោះយ៉ាងណា វាបានប្រឈមមុខនឹងការរិះគន់យ៉ាងខ្លាំងពីសំណាក់អ្នកនយោបាយមួយចំនួននៅសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល ដោយពួកគេអះអាងថាកិច្ចព្រមព្រៀងនេះមិនបានដោះស្រាយការគំរាមកំហែងពីមីស៊ីលរបស់អ៊ីរ៉ង់ ឬសកម្មភាពយោធាក្នុងតំបន់ឡើយ ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលមានរាជធានីនៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនឌីស៊ី ស្ថិតនៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើង មានប្រជាជនប្រមាណ ៣៣១ លាននាក់ (តាមទិន្នន័យឆ្នាំ ២០២០) ។ ចំណែកអ៊ីរ៉ង់ ជាប្រទេសមួយនៅមជ្ឈិមបូព៌ា មានរាជធានីតេហេរ៉ង់ និងប្រជាជនប្រហែល ៨៥ លាននាក់ ។ ប្រទេសទាំងពីរស្ថិតនៅឆ្ងាយពីគ្នារាប់ពាន់ម៉ាយ និងមានប្រព័ន្ធនយោបាយខុសគ្នាឆ្ងាយណាស់៖ សហរដ្ឋអាមេរិកជាសាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យ ខណៈអ៊ីរ៉ង់ជាសាធារណរដ្ឋអ៊ីស្លាមមួយ ។ ទំនាក់ទំនងការទូតរវាងប្រទេសទាំងពីរត្រូវបានកាត់ផ្តាច់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៨០ បន្ទាប់ពីបដិវត្តអ៊ីរ៉ង់នៅឆ្នាំ ១៩៧៩ ។ ការមិនទុកចិត្តគ្នាជាប្រវត្តិសាស្ត្រនេះបានធ្វើឱ្យការចរចានុយក្លេអ៊ែរកាន់តែស្មុគស្មាញ ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់បានចាប់ផ្តើមនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៥០ ក្រោមរបបស្តេចស្ហាន៍ ដោយមានជំនួយពីសហរដ្ឋអាមេរិកតាមរយៈកម្មវិធី "Atoms for Peace" ។ យោងតាមវិគីភីឌា បន្ទាប់ពីបដិវត្តអ៊ីស្លាមឆ្នាំ ១៩៧៩ ទំនាក់ទំនងអាមេរិក-អ៊ីរ៉ង់បានធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំង ហើយកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរត្រូវបានផ្អាកមួយរយៈ មុននឹងត្រូវបានរស់ឡើងវិញនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ ។

នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ២០០០ ការព្រួយបារម្ភអំពីចេតនាយោធានៃកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់បានកើនឡើង បន្ទាប់ពីរបកគំហើញទីតាំងនុយក្លេអ៊ែរលាក់កំបាំងនៅណាតានហ្ស និងអារ៉ាក់ ។ អង្គការសហប្រជាជាតិ និងសហភាពអឺរ៉ុបបានដាក់ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចជាបន្តបន្ទាប់។ ការចរចាពហុភាគីបានចាប់ផ្តើមយ៉ាងយកចិត្តទុកដាក់នៅឆ្នាំ ២០១៣ ដែលដឹកនាំដោយសហភាពអឺរ៉ុប និងដោយមានការចូលរួមពីរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសនៃប្រទេស P5+1 ។ ការចំរើនធំមួយបានកើតឡើងដោយមានកិច្ចព្រមព្រៀងបឋមនៅទីក្រុងហ្សឺណែវ ក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០១៣ ។

កិច្ចព្រមព្រៀង JCPOA ត្រូវបានចុះហត្ថលេខានៅខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០១៥ ហើយបានផ្តល់សិទ្ធិឱ្យអ៊ីរ៉ង់បន្តការបន្សុទ្ធអ៊ុយរ៉ាញ៉ូមត្រឹមកម្រិតទាប ក្រោមការត្រួតពិនិត្យយ៉ាងម៉ត់ចត់ពីទីភ្នាក់ងារថាមពលអាតូមិកអន្តរជាតិ (IAEA) ។ តាមការរាយការណ៍របស់ BBC កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានកំណត់ចំនួនម៉ាស៊ីនផ្ចិតផ្ចង់មកត្រឹមប្រមាណ ៦,០០០ គ្រឿង និងកាត់បន្ថយស្តុកអ៊ុយរ៉ាញ៉ូមបន្សុទ្ធយ៉ាងច្រើន។ ជាថ្នូរ អ៊ីរ៉ង់ទទួលបានការលើកលែងទណ្ឌកម្ម ដែលបានជួយស្តារសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនឡើងវិញ ។

ការប្រែប្រួលដ៏ធំមួយបានកើតឡើងនៅថ្ងៃទី ៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០១៨ នៅពេលដែលប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក ដូណាល់ ត្រាំ បានប្រកាសដកសហរដ្ឋអាមេរិកចេញពី JCPOA ហើយដាក់ទណ្ឌកម្មឡើងវិញ ។ លោកបានហៅកិច្ចព្រមព្រៀងនេះថាជា "កិច្ចព្រមព្រៀងដ៏អាក្រក់បំផុត" ដោយអះអាងថាវាមិនបានទប់ស្កាត់សកម្មភាពអាក្រក់ៗរបស់អ៊ីរ៉ង់ ។ អ៊ីរ៉ង់បានឆ្លើយតបដោយការកាត់បន្ថយការប្តេជ្ញារបស់ខ្លួនជាបណ្តើរៗ ដូចជាការបង្កើនកម្រិតបន្សុទ្ធអ៊ុយរ៉ាញ៉ូមលើសកម្រិតអនុញ្ញាត។ នៅឆ្នាំ ២០២១ រដ្ឋបាលរបស់លោក ចូ បៃដិន បានព្យាយាមធ្វើឱ្យកិច្ចព្រមព្រៀងរស់ឡើងវិញ ប៉ុន្តែការចរចាបានជួបការលំបាកដោយសារតម្រូវការផ្សេងៗពីភាគីទាំងពីរ ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

កិច្ចព្រមព្រៀង JCPOA បានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើសេដ្ឋកិច្ចរបស់អ៊ីរ៉ង់ និងទីផ្សារថាមពលពិភពលោក ។ មុនកិច្ចព្រមព្រៀង ទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិបានធ្វើឱ្យការនាំចេញប្រេងរបស់អ៊ីរ៉ង់ធ្លាក់ចុះយ៉ាងដំណំ និងបណ្តាលឱ្យអតិផរណាឡើងខ្ពស់ ។ យោងតាមវិគីភីឌា ក្រោយឆ្នាំ ២០១៥ ការនាំចេញប្រេងរបស់អ៊ីរ៉ង់បានកើនឡើងជិតទ្វេដង ហើយផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (GDP) បានកើនឡើងជាវិជ្ជមានវិញ ។ ការលើកលែងទណ្ឌកម្មក៏បានអនុញ្ញាតឱ្យក្រុមហ៊ុនអឺរ៉ុប និងអាស៊ីវិនិយោគនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ផងដែរ ។ ទោះជាយ៉ាងណា ការដកខ្លួនរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅឆ្នាំ ២០១៨ និងការដាក់ទណ្ឌកម្មឡើងវិញបានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចអ៊ីរ៉ង់ធ្លាក់ចុះសាជាថ្មី ដែលបណ្តាលឱ្យអតិផរណាកើនឡើងដល់ជាង ៤០% និងប្រជាជនជួបការលំបាកខ្លាំង ។

ខាងផ្នែកវប្បធម៌ ការបើកចំហមួយរយៈក្រោយកិច្ចព្រមព្រៀង JCPOA បានជំរុញឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូររវាងប្រជាជនទាំងពីរ ។ មានការកើនឡើងនៃភ្ញៀវទេសចរបរទេសទៅកាន់អ៊ីរ៉ង់ និងការសហការសិក្សារវាងសាកលវិទ្យាល័យ ។ ប៉ុន្តែភាពរីកចម្រើននេះត្រូវបានកាត់ឱ្យខ្លីវិញដោយការតានតឹងផ្នែកនយោបាយឡើងវិញ ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

មកដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០២៦ កិច្ចព្រមព្រៀងនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់នៅតែស្ថិតក្នុងស្ថានភាពមិនច្បាស់លាស់ ។ ការចរចាដើម្បីស្តារកិច្ចព្រមព្រៀងឡើងវិញ ដែលបានចាប់ផ្តើមក្នុងឆ្នាំ ២០២១ បានជាប់គាំងដោយសារភាពខ្វែងគំនិតគ្នាលើបញ្ហាសំខាន់ៗ ដូចជាការដកទណ្ឌកម្ម ការធានាពីការមិនដកខ្លួនឡើងវិញ និងសកម្មភាពយោធាក្នុងតំបន់ ។ អ៊ីរ៉ង់បានបន្តពង្រីកកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់ខ្លួន ដោយបានបន្សុទ្ធអ៊ុយរ៉ាញ៉ូមដល់កម្រិត ៦០% ដែលខិតជិតកម្រិតអាវុធ ហើយ IAEA បានរាយការណ៍អំពីការរាំងស្ទះការត្រួតពិនិត្យ ។

ចំពោះព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា និងអ្នកអាន KhmerPulse បញ្ហានេះមានភាពពាក់ព័ន្ធដោយផ្ទាល់ ជាពិសេសទាក់ទងនឹងតម្លៃប្រេង និងស្ថិរភាពសេដ្ឋកិច្ចក្នុងតំបន់ ។ តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការផ្គត់ផ្គង់ថាមពលសកល ហើយភាពតានតឹងណាមួយអាចបណ្តាលឱ្យតម្លៃប្រេងឡើងថ្លៃ ដែលប៉ះពាល់ដល់ថ្លៃដឹកជញ្ជូន និងទំនិញប្រចាំថ្ងៃនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ។ លើសពីនេះ កម្ពុជាជាសមាជិកអាស៊ាន ដែលបានគាំទ្រកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងមិនរីកសាយភាយនុយក្លេអ៊ែរ ហើយអាចជាផ្នែកមួយនៃការពិភាក្សាអន្តរជាតិ ។

ជារួម កិច្ចព្រមព្រៀងអាមេរិក-អ៊ីរ៉ង់នៅតែជាប្រធានបទក្តៅដែលអាចផ្លាស់ប្តូរសក្ដានុពលភូមិសាស្ត្រនយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ចក្នុងពេលអនាគត ។