ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ទំនាស់រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីរ៉ង់ គឺជាភាពតានតឹងផ្នែកនយោបាយ យោធា និងសេដ្ឋកិច្ចដែលអូសបន្លាយជាង ៤ ទសវត្សរ៍។ ឫសគល់នៃជម្លោះនេះអាចតាមដានទៅកាន់បដិវត្តអ៊ីស្លាមនៅអ៊ីរ៉ង់ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៩ ដែលបានផ្តួលរំលំរបបគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក ហើយបង្កើតរបបថ្មីដែលមានមនោគមន៍ប្រឆាំងនឹងលោកខាងលិច។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ប្រទេសទាំងពីរបានជាប់ទាក់ទងក្នុងការប្រឈមមុខដាក់គ្នាជាច្រើន រួមមានការចាប់ចំណាប់ខ្មាំងនៅស្ថានទូតអាមេរិក កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់ ការគាំទ្រក្រុមប្រូកស៊ីនៅមជ្ឈិមបូព៌ា និងការដាក់ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចពីសំណាក់សហរដ្ឋអាមេរិក។ តាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ជម្លោះនេះត្រូវបានពិពណ៌នាថាជា "សង្គ្រាមលាក់មុខ" ដែលមិនដែលឈានទៅដល់សង្គ្រាមពេញលេញ ប៉ុន្តែមានការប្រឈមមុខគ្នាជាបន្តបន្ទាប់តាមរយៈសកម្មភាពយោធាដោយប្រយោល ការវាយប្រហារសាយប៊ែរ និងយុទ្ធនាការការទូត។

ភាពតានតឹងនេះក៏ប៉ះពាល់ដល់ស្ថិរភាពតំបន់ និងសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកផងដែរ ដោយសារអ៊ីរ៉ង់គឺជាប្រទេសផលិតប្រេងធំមួយក្នុងអង្គការ OPEC។ ការដាក់ទណ្ឌកម្ម និងការគំរាមកំហែងផ្នែកយោធាបានធ្វើឱ្យតម្លៃប្រេងឡើងចុះជារឿយៗ ហើយបង្កើនការព្រួយបារម្ភអំពីសន្តិសុខថាមពលសកល។ លើសពីនេះ ជម្លោះនេះមានផលប៉ះពាល់ដល់ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ ជាពិសេសសម្រាប់ប្រទេសដែលមានទំនាក់ទំនងជាមួយទាំងពីរ ដូចជាកម្ពុជាជាដើម។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ស្ថិតនៅក្នុងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា មានទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រតាមច្រកសមុទ្រ Hormuz ដែលជាច្រកសមុទ្រតូចចង្អៀតមួយដែលប្រហែល ២០% នៃប្រេងឆៅពិភពលោកត្រូវឆ្លងកាត់។ ប្រទេសនេះមានផ្ទៃដី ១.៦៤ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងប្រជាជនប្រមាណ ៨៨ លាននាក់ ដែលភាគច្រើនជាជនជាតិពែរ្ស (Persian) និងកាន់សាសនាអ៊ីស្លាមនិកាយស៊ីអ៊ីត។ សហរដ្ឋអាមេរិកវិញ ជាប្រទេសមហាអំណាចសកលដែលមានវត្តមានយោធាសំខាន់ៗនៅក្នុងតំបន់ ដូចជានៅបារ៉ែន (មូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹកទីប្រាំ) និងកាតា (មូលដ្ឋានអាកាស Al Udeid)។ តាមរបាយការណ៍របស់ Wikipedia ការប្រជែងឥទ្ធិពលរវាងមហាអំណាចទាំងពីរនេះភាគច្រើនផ្តោតលើការគ្រប់គ្រងតំបន់ដែលសម្បូរធនធានថាមពល មិនមែនជាជម្លោះទឹកដីដោយផ្ទាល់ទេ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ជម្លោះរវាងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីរ៉ង់មានឫសគល់យ៉ាងជ្រៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ នៅឆ្នាំ ១៩៥៣ ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍ CIA របស់អាមេរិកបានជួយរៀបចំរដ្ឋប្រហារទម្លាក់នាយករដ្ឋមន្ត្រី Mohammad Mosaddegh ដែលបានព្យាយាមធ្វើជាតូបនីយកម្មឧស្សាហកម្មប្រេងរបស់អ៊ីរ៉ង់។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានបង្កើតកំហឹងប្រឆាំងអាមេរិកដែលផ្ទុះឡើងយ៉ាងខ្លាំងក្នុងបដិវត្តឆ្នាំ ១៩៧៩។ ក្រោយពីបដិវត្ត និស្សិតអ៊ីរ៉ង់បានចាប់ឃុំបុគ្គលិកស្ថានទូតអាមេរិកចំនួន ៥២ នាក់អស់រយៈពេល ៤៤៤ ថ្ងៃ ដែលបណ្តាលឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកកាត់ផ្តាច់ទំនាក់ទំនងការទូតរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។

ក្នុងទសវត្សរ៍ ១៩៨០ អ៊ីរ៉ង់បានធ្វើសង្គ្រាមជាមួយអ៊ីរ៉ាក់ (១៩៨០-១៩៨៨) ហើយសហរដ្ឋអាមេរិកបានគាំទ្រអ៊ីរ៉ាក់ដោយផ្តល់ជំនួយយោធានិងស៊ើបការណ៍។ នៅឆ្នាំ ១៩៨៨ កងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកបានបាញ់ទម្លាក់យន្តហោះដឹកអ្នកដំណើរ Iran Air Flight 655 ដោយច្រឡំ បណ្តាលឱ្យមនុស្ស ២៩០ នាក់ស្លាប់។ តង់ស្យុងបានថយចុះខ្លះនៅទសវត្សរ៍ ១៩៩០ ប៉ុន្តែក្រោយការវាយប្រហារ ៩/១១ អាមេរិកបានដាក់អ៊ីរ៉ង់ថាជាផ្នែកមួយនៃ "អ័ក្សនៃភាពអាក្រក់" (Axis of Evil) ក្នុងឆ្នាំ ២០០២ ដោយសារតែកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់ខ្លួន។

ព្រឹត្តិការណ៍ដ៏សំខាន់មួយគឺការចុះកិច្ចព្រមព្រៀងនុយក្លេអ៊ែរ JCPOA ក្នុងឆ្នាំ ២០១៥ រវាងអ៊ីរ៉ង់ និងមហាអំណាចពិភពលោក ដែលបានដាក់កម្រិតលើកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់ជាថ្នូរនឹងការដកទណ្ឌកម្ម។ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ២០១៨ ប្រធានាធិបតី Donald Trump បានដកសហរដ្ឋអាមេរិកចេញពីកិច្ចព្រមព្រៀង ហើយដាក់ទណ្ឌកម្មសាជាថ្មី ដែលធ្វើឱ្យតង់ស្យុងកើនឡើង។ ក្រោយការចូលានដឹកនាំរបស់ប្រធានាធិបតី Joe Biden ក្នុងឆ្នាំ ២០២១ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីស្តារកិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានបន្ត ប៉ុន្តែត្រូវបានជាប់គាំងដោយសារការខ្វែងគំនិតគ្នាលើការដកទណ្ឌកម្ម និងវិសាលភាពនៃកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់។ តាមការរាយការណ៍របស់ BBC អ៊ីរ៉ង់បានទាមទារឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកដកទណ្ឌកម្មទាំងអស់ជាមុន ខណៈអាមេរិកទាមទារឱ្យអ៊ីរ៉ង់ថយក្រោយកម្រិតនុយក្លេអ៊ែរ។ នៅឆ្នាំ ២០២០ ការវាយប្រហារដោយដ្រូនអាមេរិកបានសម្លាប់ឧត្តមសេនីយ៍ Qasem Soleimani មេបញ្ជាការកងកម្លាំង Quds របស់អ៊ីរ៉ង់ ដែលនាំឱ្យអ៊ីរ៉ង់បាញ់មីស៊ីលសងសឹកទៅលើមូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិកនៅអ៊ីរ៉ាក់។ យោងតាម Wikipedia ព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះបាននាំតំបន់ជិតឈានទៅរកសង្គ្រាមធំមួយ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ធាតុសំខាន់មួយនៃទំនាស់គឺសេដ្ឋកិច្ច។ សហរដ្ឋអាមេរិកបានដាក់ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងទូលំទូលាយលើអ៊ីរ៉ង់ ដែលបានកំណត់ការនាំចេញប្រេង (ប្រភពចំណូលសំខាន់) និងធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចធ្លាក់ចុះ។ តាមរបាយការណ៍របស់ IMF អតិផរណានៅអ៊ីរ៉ង់បានកើនឡើងដល់ជាង ៤០% ក្នុងឆ្នាំថ្មីៗ ហើយរូបិយប័ណ្ណរៀលបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំង។ ទណ្ឌកម្មទាំងនេះក៏បានប៉ះពាល់ដល់ប្រជាជនសាមញ្ញ ដោយធ្វើឱ្យមានកង្វះខាតថ្នាំពេទ្យ និងទំនិញប្រើប្រាស់។ លើសពីនេះ ទណ្ឌកម្មបានរុញច្រានអ៊ីរ៉ង់ឱ្យងាកទៅរកប្រទេសចិន និងរុស្ស៊ី ដើម្បីទទួលបានទីផ្សារប្រេង និងជំនួយបច្ចេកទេស ដែលបានពង្រឹងភាពតានតឹងជាមួយលោកខាងលិចកាន់តែខ្លាំង។

ផ្នែកវប្បធម៌ ជម្លោះមានវិមាត្រមនោគមន៍ច្បាស់លាស់។ របបអ៊ីរ៉ង់តែងតែប្រើពាក្យស្លោក "ស្លាប់ដល់អាមេរិក" (Death to America) ក្នុងកម្មវិធីរដ្ឋ និងចាត់ទុកសហរដ្ឋអាមេរិកជា "មហាអារក្ស" (Great Satan)។ ម្យ៉ាងវិញទៀត សហរដ្ឋអាមេរិកបានដាក់ឈ្មោះអ៊ីរ៉ង់ជាអ្នកឧបត្ថម្ភភេរវកម្ម (State Sponsor of Terrorism) តាំងពីឆ្នាំ ១៩៨៤។ ប៉ុន្តែក្រៅពីការប្រឈមមុខគ្នាខាងនយោបាយ ក៏មានការផ្លាស់ប្តូរវប្បធម៌មួយចំនួនដូចជា សហគមន៍ជនជាតិអ៊ីរ៉ង់នៅអាមេរិក (ប្រមាណ ១ លាននាក់) និងការចាប់អារម្មណ៍លើភាពយន្តអ៊ីរ៉ង់នៅអាមេរិក។ តាមសារព័ត៌មាន BBC ទោះបីមានភាពជាសត្រូវការទូត ប៉ុន្តែប្រជាជនសាមញ្ញទាំងពីរប្រទេសនៅតែមានការចង់ដឹងចង់ឃើញពីគ្នា។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ទំនាស់នេះមានសារៈសំខាន់ចំពោះពិភពលោក និងកម្ពុជាផងដែរ។ ជាដំបូង ស្ថិរភាពនៅមជ្ឈិមបូព៌ាប៉ះពាល់ដោយផ្ទាល់ដល់តម្លៃប្រេងសកល។ កម្ពុជាជាប្រទេសនាំចូលប្រេងសុទ្ធ ដូច្នេះការកើនឡើងតម្លៃប្រេងដោយសារភាពតានតឹងអាចបង្កើនថ្លៃដើមដឹកជញ្ជូន និងអតិផរណាក្នុងស្រុក។ ទីពីរ ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិរបស់កម្ពុជា៖ សហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មនិងអ្នកផ្តល់ជំនួយធំមួយ ខណៈអ៊ីរ៉ង់ក៏មានទំនាក់ទំនងជាមួយកម្ពុជាក្នុងក្របខណ្ឌអង្គការសហប្រជាជាតិនិងចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ។ ក្នុងយុគសម័យដែលមហាអំណាចប្រជែងឥទ្ធិពល កម្ពុជាត្រូវធ្វើសមតុល្យការទូតរវាងចិន (ដែលគាំទ្រអ៊ីរ៉ង់) និងសហរដ្ឋអាមេរិក។

នៅដើមឆ្នាំ ២០២៦ យោងតាមការរាយការណ៍របស់ BBC និង Reuters អ៊ីរ៉ង់បានបន្តបង្កើនកម្រិតនៃការចម្រាញ់ជាតិអ៊ុយរ៉ាញ៉ូមទៅជិតកម្រិតថ្នាក់អាវុធ ហើយកិច្ចចរចារវាងអន្តរការីដើម្បីស្តារកិច្ចព្រមព្រៀងនុយក្លេអ៊ែរនៅតែស្ថិតក្នុងភាពទាល់ច្រក។ ទន្ទឹមគ្នានេះ ការវាយប្រហារតាមសាយប៊ែរនិងការប្រកួតប្រជែងយោធាដោយប្រយោលនៅតែបន្ត។ សម្រាប់ប្រជាជនខ្មែរនៅក្រៅប្រទេស ជាពិសេសនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ការយល់ដឹងពីជម្លោះនេះអាចជួយឱ្យពួកគេយល់អំពីបរិបទនយោបាយក្នុងស្រុក ព្រោះគោលនយោបាយការបរទេសអាមេរិកច្រើនតែមានឥទ្ធិពលលើសហគមន៍អន្តោប្រវេសន៍។ ដូច្នេះ ទំនាស់នេះមិនមែនជារឿងឆ្ងាយទេ ប៉ុន្តែមានផលប៉ះពាល់ជាក់ស្តែងដល់សេដ្ឋកិច្ច និងជីវិតប្រចាំថ្ងៃរបស់យើង។