ទំនាក់ទំនងសហរដ្ឋអាមេរិក-អ៊ីរ៉ង់

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia ទំនាក់ទំនងរវាងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីរ៉ង់ក្នុងសម័យទំនើបគឺពោរពេញដោយភាពតានតឹង និងមានប្រវត្តិដ៏ស្មុគស្មាញ។ ទំនាក់ទំនងទាំងនេះបានចាប់ផ្តើមនៅពាក់កណ្តាលដល់ចុងសតវត្សទី ១៩ នៅពេលដែលអ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានស្គាល់ថាជាពែរ្សកាចា (Qajar Persia)។ ក្នុងអំឡុងពេលនោះ ពែរ្សមានការប្រុងប្រយ័ត្នយ៉ាងខ្លាំងចំពោះមហិច្ឆតាអាណានិគមរបស់ចក្រភពអង់គ្លេសនិងរុស្ស៊ីក្នុងក្របខណ្ឌហ្គេមធំ (Great Game)។ ផ្ទុយទៅវិញ សហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានមើលឃើញថាជាមហាអំណាចខាងក្រៅដែលអាចទុកចិត្តបានជាង។

ទោះជាយ៉ាងណា ផ្លូវនៃទំនាក់ទំនងនេះបានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្តូរជាច្រើនលើក។ រដ្ឋាភិបាលរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី Mohammad Mosaddegh ត្រូវបានផ្តួលរំលំដោយរដ្ឋប្រហារដែលរៀបចំឡើងដោយ CIA និងទទួលជំនួយពី MI6 របស់អង់គ្លេស។ បន្ទាប់មក យុគសម័យសម្ព័ន្ធភាពដ៏ជិតស្និទ្ធរវាងរបបផ្តាច់ការរបស់ព្រះសាហ៍ Mohammad Reza Pahlavi និងរដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋបានចាប់ផ្តើម ហើយអ៊ីរ៉ង់បានក្លាយជាសម្ព័ន្ធមិត្តដ៏សំខាន់បំផុតមួយរបស់សហរដ្ឋក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមត្រជាក់។ តែក្រោយបដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទំនាក់ទំនងទាំងនេះបានដាច់អហង្ការទៅជាអរិភាពវិញ ហើយនៅតែជាចំណុចក្តៅគគុកក្នុងនយោបាយពិភពលោករហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

សហរដ្ឋអាមេរិកស្ថិតនៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើង មានប្រជាជនប្រមាណ ៣៣០ លាននាក់ និងជាប្រទេសមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចនិងយោធាធំជាងគេបំផុត។ រីឯអ៊ីរ៉ង់ស្ថិតនៅអាស៊ីខាងលិច មានប្រជាជនប្រហែល ៨៥ លាននាក់ និងជាប្រទេសដ៏សម្បូរធនធានប្រេងនិងឧស្ម័នធម្មជាតិ។ ចម្ងាយភូមិសាស្ត្រដ៏ឆ្ងាយរវាងប្រទេសទាំងពីរមិនបានរារាំងការជាប់ពាក់ព័ន្ធគ្នាយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងកិច្ចការអន្តរជាតិឡើយ ដែលត្រូវបានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់តាមរយៈប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏ស្មុគស្មាញរបស់ពួកគេ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia នៅចុងសតវត្សទី ១៩ និងដើមសតវត្សទី ២០ អ៊ីរ៉ង់បានស្វាគមន៍វត្តមានរបស់សហរដ្ឋដោយមើលឃើញថាជាដៃគូដែលគ្មានមហិច្ឆតាអាណានិគម។ ជនជាតិអាមេរិកដូចជា Arthur Millspaugh និង Morgan Shuster ថែមទាំងត្រូវបានតែងតាំងជាអ្នកគ្រប់គ្រងរតនាគារដោយព្រះសាហ៍នាពេលនោះ ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីការជឿទុកចិត្តរបស់អ៊ីរ៉ង់ទៅលើសហរដ្ឋ។

ក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី ២ អ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានឈ្លានពានដោយចក្រភពអង់គ្លេសនិងសហភាពសូវៀត ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់សហរដ្ឋ។ មេដឹកនាំសម្ព័ន្ធមិត្តទាំងបីគឺ Roosevelt, Churchill និង Stalin បានជួបប្រជុំគ្នានៅសន្និសីទក្រុងតេហេរ៉ង់ឆ្នាំ ១៩៤៣ ដែលបានគូសបញ្ជាក់ពីសារៈសំខាន់យុទ្ធសាស្ត្ររបស់អ៊ីរ៉ង់។ ក្រោយសង្គ្រាម នាយករដ្ឋមន្ត្រី Mohammad Mosaddegh បានសម្រេចធ្វើជាតូបនីយកម្មឧស្សាហកម្មប្រេងនៅឆ្នាំ ១៩៥១ ដែលគំរាមកំហែងដល់ផលប្រយោជន៍របស់ក្រុមហ៊ុនអង់គ្លេស។ នៅឆ្នាំ ១៩៥៣ CIA និង MI6 បានរៀបចំរដ្ឋប្រហារដើម្បីផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលរបស់លោក ហើយស្តារអំណាចរបស់ព្រះសាហ៍ Mohammad Reza Pahlavi ឡើងវិញ។

ក្រោមរបបផ្តាច់ការរបស់ព្រះសាហ៍ អ៊ីរ៉ង់បានក្លាយជាសម្ព័ន្ធមិត្តយុទ្ធសាស្ត្ររបស់សហរដ្ឋក្នុងតំបន់ ដោយទទួលបានជំនួយយោធានិងសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងសន្ធឹកសន្ធាប់។ ព្រះអង្គបានជួបជាមួយប្រធានាធិបតីអាមេរិកជាច្រើនរូប ដូចជា Harry Truman, Dwight Eisenhower, John F. Kennedy, Richard Nixon និង Jimmy Carter ជាដើម។ កងកម្លាំងសន្តិសុខ SAVAK ត្រូវបានបណ្តុះបណ្តាលដោយសហរដ្ឋ ហើយអ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានចាត់ទុកជាច្រករបៀងមួយដើម្បីទប់ទល់នឹងឥទ្ធិពលសូវៀត។ ប៉ុន្តែ ទោះបីមានកំណើនសេដ្ឋកិច្ចក៏ដោយ ការគាបសង្កត់នយោបាយនិងការធ្វើទំនើបកម្មដោយបង្ខំបានបង្កើតឱ្យមានការខឹងសម្បាក្នុងចំណោមប្រជាជនអ៊ីរ៉ង់។

នៅឆ្នាំ ១៩៧៩ បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់បានផ្តួលរំលំព្រះសាហ៍ ហើយសាធារណរដ្ឋឥស្លាមក្រោមការដឹកនាំរបស់ Ayatollah Khomeini ត្រូវបានបង្កើតឡើង។ ការអនុញ្ញាតឱ្យព្រះសាហ៍ចូលព្យាបាលជំងឺនៅសហរដ្ឋបានក្លាយជាកត្តាបង្កឱ្យមានព្រឹត្តិការណ៍ចាប់ចំណាប់ខ្មាំងជនជាតិអាមេរិក ៥២ នាក់នៅស្ថានទូតអាមេរិកក្នុងក្រុងតេហេរ៉ង់រយៈពេល ៤៤៤ ថ្ងៃ។ វិបត្តិនេះបានធ្វើឱ្យទំនាក់ទំនងកាត់ផ្តាច់ទាំងស្រុង និងបន្សល់ទុកនូវស្នាមរបួសជ្រៅក្នុងទំនាក់ទំនងទ្វេភាគី។

ចាប់ពីទសវត្សរ៍ ១៩៨០ សហរដ្ឋបានគាំទ្រអ៊ីរ៉ាក់ក្នុងសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់-អ៊ីរ៉ាក់ និងដាក់ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចធ្ងន់ៗលើអ៊ីរ៉ង់។ កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់បានក្លាយជាចំណុចសំខាន់នៃភាពតានតឹងអស់ជាច្រើនទសវត្សរ៍ រហូតដល់កិច្ចព្រមព្រៀងនុយក្លេអ៊ែរប្រវត្តិសាស្ត្រ (JCPOA) ត្រូវបានចុះហត្ថលេខានៅឆ្នាំ ២០១៥ រវាងអ៊ីរ៉ង់និងមហាអំណាចពិភពលោក រួមទាំងសហរដ្ឋផង។ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ២០១៨ រដ្ឋបាលលោក Donald Trump បានដកសហរដ្ឋចេញពីកិច្ចព្រមព្រៀង ហើយដាក់ទណ្ឌកម្មឡើងវិញ ដែលធ្វើឱ្យស្ថានការណ៍វិលត្រឡប់ទៅរកភាពតានតឹងសាជាថ្មី។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ក្នុងសម័យព្រះសាហ៍ ទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ចរវាងអ៊ីរ៉ង់និងសហរដ្ឋមានភាពរឹងមាំ ដោយក្រុមហ៊ុនអាមេរិកបានវិនិយោគយ៉ាងច្រើនក្នុងវិស័យប្រេង ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងយោធា។ ក៏មានការផ្លាស់ប្តូរវប្បធម៌ដ៏សំបូរបែបផងដែរ ដូចជាវត្តមានសាលារៀនអាមេរិក មន្ទីរពេទ្យ និងគម្រោងអប់រំនានានៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។ បន្ទាប់ពីបដិវត្តន៍ឆ្នាំ ១៩៧៩ សហរដ្ឋបានដាក់ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចជាបន្តបន្ទាប់ ដែលបានកាត់ផ្តាច់ពាណិជ្ជកម្មស្ទើរតែទាំងស្រុង និងធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចអ៊ីរ៉ង់រងគ្រោះយ៉ាងដំណំ។ ទោះជាស្ថានភាពនយោបាយតានតឹងក៏ដោយ វិស័យកីឡា ដូចជាការប្រកួតបាល់ទះអន្តរជាតិ នៅតែជាឱកាសដ៏កម្រមួយសម្រាប់ការប្រកួតប្រជែងដោយសន្តិភាពរវាងប្រទេសទាំងពីរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សព្វថ្ងៃនេះ ទំនាក់ទំនងសហរដ្ឋ-អ៊ីរ៉ង់នៅតែជាចំណុចផ្ទុះមួយក្នុងកិច្ចការអន្តរជាតិ។ យោងតាម Wikipedia បញ្ហាសំខាន់ៗរួមមានការបន្តកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់ សកម្មភាពយោធាក្នុងតំបន់ (ដូចជានៅស៊ីរី យេម៉ែន និងអ៊ីរ៉ាក់) និងជម្លោះដ៏រ៉ាំរ៉ៃជាមួយអ៊ីស្រាអែល។ ការចរចាដើម្បីស្តារកិច្ចព្រមព្រៀង JCPOA ឡើងវិញបានប្រព្រឹត្តិទៅជាបន្តបន្ទាប់ ប៉ុន្តែនៅមិនទាន់មានលទ្ធផលច្បាស់លាស់នៅឡើយទេ។ ស្ថានការណ៍នេះមានឥទ្ធិពលដោយផ្ទាល់ទៅលើតម្លៃប្រេងសកល និងសន្តិសុខតំបន់ ដែលសុទ្ធតែជាកត្តាពាក់ព័ន្ធយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់បណ្តាប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ រួមទាំងប្រទេសកម្ពុជាផងដែរ។