យូថាហ

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា រដ្ឋយូថាហជារដ្ឋដែលគ្មានព្រំដែនជាប់សមុទ្រ ស្ថិតនៅក្នុងភូមិភាគភាគខាងលិចនៃសហរដ្ឋអាមេរិក។ វាជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋ«ជ្រុងទាំងបួន» (Four Corners) ដែលមានព្រំដែនជាប់នឹងរដ្ឋអារីហ្សូណា កូឡូរ៉ាដូ និងញូម៉ិកស៊ិក។ លើសពីនេះ វាក៏មានព្រំដែនជាប់នឹងរដ្ឋវ៉ាយអូមីងនៅទិសឦសាន រដ្ឋអៃដាហូនៅខាងជើង និងរដ្ឋនេវ៉ាដានៅខាងលិច។

តាមទិន្នន័យពីវិគីភីឌា យូថាហមានប្រជាជនជាង ៣ លាននាក់ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជារដ្ឋដែលមានផ្ទៃដីធំជាងគេលំដាប់ទី១៣ ប្រជាជនច្រើនជាងគេលំដាប់ទី៣០ និងដង់ស៊ីតេប្រជាជនទាបជាងគេលំដាប់ទី១១ នៅក្នុងចំណោមរដ្ឋនិងដែនដីទាំងអស់របស់អាមេរិក។ ការអភិវឌ្ឍន៍ទីក្រុងភាគច្រើនស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ចំនួនពីរ៖ តំបន់វ៉ាសាច់ហ្វ្រុនត៍ (Wasatch Front) នៅផ្នែកកណ្តាលភាគខាងជើងនៃរដ្ឋ ដែលរួមបញ្ចូលរដ្ឋធានីសលត៍ លេក ស៊ីធី និងជាជម្រកប្រជាជនប្រមាណពីរភាគបីនៃរដ្ឋ និងតំបន់វ៉ាស៊ីងតោនខោនធី នៅភាគនិរតី ដែលមានប្រជាជនប្រមាណ ១៨០,០០០ នាក់។ ពាក់កណ្តាលផ្នែកខាងលិចនៃយូថាហ ស្ថិតនៅក្នុងអាងទឹកធំ (Great Basin)។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ភូមិសាស្ត្ររបស់យូថាហមានភាពចម្រុះខ្លាំង ដោយមានចាប់ពីតំបន់វាលខ្សាច់ស្ងួតហួតហែង រហូតដល់ភ្នំព្រិលធ្លាក់។ ខ្សែភ្នំវ៉ាសាច់ (Wasatch Range) ដែលរត់កាត់ពីជើងទៅត្បូងនៅភាគកណ្តាលនៃរដ្ឋ ផ្តល់ប្រភពទឹកសំខាន់ និងជាទីតាំងសម្រាប់កីឡាជិះស្គីលើព្រិល។ បឹងអំបិលធំ (Great Salt Lake) ដែលស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃរដ្ឋ គឺជាបឹងទឹកប្រៃធំជាងគេនៅអឌ្ឍគោលខាងលិច ហើយតំបន់ជុំវិញរួមមានវាលរាបអំបិលដ៏ធំល្វឹងល្វើយ។ ភាគខាងត្បូងនៃរដ្ឋមានឧទ្យានជាតិល្បីៗដូចជា ហ្សាយអុន (Zion) ប្រាយស៍ ខេនយ៉ុន (Bryce Canyon) និងអាឆេស (Arches) ដែលល្បីល្បាញដោយសារថ្មបាយក្រៀមពណ៌ក្រហមនិងទ្រង់ទ្រាយភូគព្ភសាស្ត្រប្លែកៗ។

តាមវិគីភីឌា អាកាសធាតុក្នុងរដ្ឋយូថាហមានច្រើនប្រភេទ ពីអាកាសធាតុស្ងួតនិងពាក់កណ្តាលស្ងួត រហូតដល់អាកាសធាតុភ្នំត្រជាក់ ហើយកត្តាកម្ពស់ដីមានឥទ្ធិពលធំលើអាកាសធាតុក្នុងតំបន់នីមួយៗ។

ប្រជាជនយូថាហភាគច្រើនប្រមូលផ្តុំនៅតាមវ៉ាសាច់ហ្វ្រុនត៍ ដែលមានទីក្រុងសំខាន់ៗដូចជា សលត៍ លេក ស៊ីធី ព្រូវ៉ូ (Provo) និងអូហ្គ៍ដិន (Ogden)។ ក្រុមជនជាតិដើមភាគតិចរួមមានជនជាតិយូថ៍ (Ute) ដែលឈ្មោះរដ្ឋបានមកពីពួកគេ។ សព្វថ្ងៃនេះ ជនជាតិអេស្ប៉ាញនិងអាស៊ីបានកើនឡើង ដែលធ្វើឱ្យសមាសភាពប្រជាជនកាន់តែសម្បូរបែប នេះបើតាមទិន្នន័យជំរឿនឆ្នាំ ២០២០។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃរដ្ឋយូថាហចាប់ផ្តើមជាមួយជនជាតិដើមដែលបានរស់នៅក្នុងតំបន់នេះរាប់ពាន់ឆ្នាំ រួមមានវប្បធម៌អាណាសាស៊ី (Ancestral Puebloans) និងជនជាតិយូថ៍។ តំបន់នេះបានក្លាយជាផ្នែកនៃអាណាចក្រអេស្ប៉ាញនៅសតវត្សទី១៨ ហើយបន្ទាប់ពីម៉ិកស៊ិកបានឯករាជ្យពីអេស្ប៉ាញ វាក៏ក្លាយជាផ្នែកនៃប្រទេសម៉ិកស៊ិក។ នៅឆ្នាំ ១៨៤៨ ក្រោយសង្គ្រាមម៉ិកស៊ិក-អាមេរិក ទឹកដីនេះត្រូវបានប្រគល់ឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកតាមសន្ធិសញ្ញាហ្គាដាឡាព (Treaty of Guadalupe Hidalgo)។

នៅឆ្នាំ ១៨៤៧ ក្រុមអ្នកត្រួសត្រាយសាសនាមរម៉ុន (Mormon) ដឹកនាំដោយ ព្រិកហាំ យ៉ាំង (Brigham Young) បានមកដល់ជ្រលងភ្នំសលត៍ លេក ដើម្បីគេចចេញពីការបៀតបៀនសាសនានៅភាគខាងកើត។ ពួកគេបានបង្កើតសហគមន៍កសិកម្ម និងពង្រីកទៅតំបន់ជុំវិញ។ នៅឆ្នាំ ១៨៥០ ទឹកដីយូថាហ (Utah Territory) ត្រូវបានបង្កើតឡើង ដោយមានយ៉ាំងជាអភិបាលទីមួយ។ ទោះយ៉ាងណា ជម្លោះរវាងរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធនិងពួកមរម៉ុនអំពីការយកប្រពន្ធច្រើន (polygamy) និងអំណាចគ្រប់គ្រងនយោបាយ បានពន្យារពេលការចូលជារដ្ឋរហូតដល់ឆ្នាំ ១៨៩៦ បន្ទាប់ពីពួកជំនុំបានបោះបង់ការអនុវត្តនេះជាផ្លូវការ។

ព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រសំខាន់មួយទៀតគឺការបញ្ចប់ផ្លូវដែកឆ្លងទ្វីបដំបូងគេនៅព្រម៉ុនថូរី (Promontory Summit) ក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៩ ដែលបានភ្ជាប់ខាងកើតនិងខាងលិចនៃសហរដ្ឋអាមេរិក និងបានជួយជំរុញពាណិជ្ជកម្ម ការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ និងការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចក្នុងតំបន់។ នៅសតវត្សទី២០ ការរុករករ៉ែ (មាស ប្រាក់ និងទង់ដែង) បានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ ហើយយូថាហក៏បានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលយោធា និងឧស្សាហកម្មអវកាសផងដែរ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចរបស់យូថាហមានភាពចម្រុះ ដោយរួមបញ្ចូលទាំងវិស័យប្រពៃណីនិងទំនើប។ តាមវិគីភីឌា ការធ្វើអណ្ដូងរ៉ែនៅតែជាឧស្សាហកម្មធំមួយ ជាពិសេសអណ្ដូងរ៉ែប៊ីងហាំម ខាន់ញិន (Bingham Canyon Mine) នៅក្នុងខោនធីសលត៍ លេក ដែលផលិតទង់ដែង មាស និងម៉ុលីបដេនូម ហើយជាអណ្ដូងរ៉ែបើកចំហធំជាងគេបង្អស់មួយនៅលើពិភពលោក។ កសិកម្មក៏សំខាន់ដែរ ដោយផ្តោតលើការចិញ្ចឹមគោ ការដាំស្មៅ និងផលិតផលទឹកដោះ។

ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ចុងក្រោយ វិស័យបច្ចេកវិទ្យាបានរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំង ជាពិសេសនៅតំបន់«ស៊ីលីខុនស្លូបស៍» (Silicon Slopes) ដែលមានក្រុមហ៊ុនធំៗដូចជា IM Flash នៅទីក្រុងលីហៃ (Lehi) ដែលផលិតប្រហែល ១ ក្នុងចំណោម ១៤ បន្ទះឈីបហ្វ្លាស (flash memory) របស់ពិភពលោក។ វិស័យទេសចរណ៍ក៏ជាសសរទ្រូងដ៏សំខាន់ដែរ ដោយឧទ្យានជាតិទាំងប្រាំរបស់យូថាហ (ហ្សាយអុន ប្រាយស៍ខេនយ៉ុន អាឆេស កាពីធូលរីហ្វ (Capitol Reef) និង ខេនយ៉ុនឡងស (Canyonlands)) ទាក់ទាញអ្នកទេសចររាប់លាននាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ។

ផ្នែកវប្បធម៌ យូថាហត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយតាមរយៈឥទ្ធិពលនៃសាសនាគ្រិស្តមរម៉ុន (The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints)។ ទីធ្លាព្រះវិហារសលត៍ លេក (Temple Square) គឺជាទីទាក់ទាញធំបំផុតនៅរដ្ឋធានី។ ប៉ុន្តែ សង្គមយូថាហក៏កំពុងមានភាពចម្រុះខាងសាសនាផងដែរ ដោយមានវត្តមានព្រះវិហារកាតូលិក ព្រះសហគមន៍ប្រូតេស្តង់ វិហារហិណ្ឌូ និងសហគមន៍ពុទ្ធសាសនិក។ ព្រឹត្តិការណ៍វប្បធម៌ប្រពៃណីរួមមានការប្រារព្ធទិវាអ្នកត្រួសត្រាយ (Days of '47) ដែលរំឭកដល់ការមកដល់របស់ពួកមរម៉ុននៅឆ្នាំ ១៨៤៧។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សព្វថ្ងៃនេះ រដ្ឋយូថាហនៅតែមានការទាក់ទាញមនុស្សទូទាំងពិភពលោក ដោយសារតែភាពស្រស់ស្អាតនៃធម្មជាតិ និងសក្ដានុពលសេដ្ឋកិច្ច។ ព្រឹត្តិការណ៍កីឡាអូឡាំពិករដូវរងារឆ្នាំ ២០០២ ដែលបានរៀបចំនៅសលត៍ លេក ស៊ីធី បានបន្សល់ទុកនូវហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធល្អៗ និងជួយលើកកម្ពស់ភាពល្បីល្បាញរបស់រដ្ឋនៅលើឆាកអន្តរជាតិ។ តាមរបាយការណ៍ព័ត៌មានកន្លងមក អាជ្ញាធរកំពុងពិចារណាការស្នើធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះអូឡាំពិកម្តងទៀតនាពេលអនាគត។

ផ្នែកបរិស្ថាន យូថាហកំពុងប្រឈមនឹងការរាំងស្ងួត និងការថយចុះកម្រិតទឹកនៅបឹងអំបិលធំ ដែលបង្កក្តីបារម្ភចំពោះប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី និងសុខភាពសាធារណៈ។ លើសពីនេះ កំណើនប្រជាជននិងការពង្រីកទីក្រុងក៏បានដាក់សម្ពាធលើធនធានទឹកនិងដីផងដែរ។

ក្នុងវិស័យនយោបាយ យូថាហជារដ្ឋដែលមាននិន្នាការអភិរក្ស ប៉ុន្តែក៏កំពុងឃើញការផ្លាស់ប្តូរបន្តិចម្តងៗ ជាពិសេសនៅក្នុងទីក្រុងធំៗ។ សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរនៅកម្ពុជា ការសិក្សាអំពីរដ្ឋយូថាហអាចជាការយល់ដឹងអំពីសង្គមអាមេរិកមួយដែលមានលក្ខណៈពិសេស និងជាគំរូនៃការអភិវឌ្ឍពីតំបន់ដាច់ស្រយាលទៅជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចបែបទំនើប។