ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា ជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរ (Uyghurs) គឺជាក្រុមជនជាតិដើមកំណើតទួរគី (Turkic) ដែលមានទីតាំងនៅតំបន់អាស៊ីកណ្តាល និងអាស៊ីខាងកើត។ ពួកគេនិយាយភាសាអ៊ុយហ្គឺរ ដែលជាភាសាក្នុងអម្បូរភាសាកាលូក (Karluk) និងមានដើមកំណើតរួមជាមួយភាសាអ៊ូសបេគីស្ថាន (Uzbek)។ ជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាសញ្ជាតិដើមនៃតំបន់ស្វយ័តស៊ីនជាំងអ៊ុយហ្គឺរ (Xinjiang Uyghur Autonomous Region) នៅភាគពាយព្យនៃប្រទេសចិន។ ពួកគេគឺជាជនជាតិភាគតិចមួយក្នុងចំណោមជនជាតិភាគតិចចំនួន ៥៥ ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយរដ្ឋាភិបាលចិន។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរភាគច្រើនរស់នៅក្នុងតំបន់ស្វយ័តស៊ីនជាំងអ៊ុយហ្គឺរ ដែលស្ថិតនៅភាគពាយព្យនៃប្រទេសចិន ជាប់ព្រំដែនជាមួយប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថាន កៀហ្ស៊ីស៊ីស្ថាន តាជីគីស្ថាន និងប្រទេសផ្សេងៗទៀត។ តំបន់នេះគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីដ៏ធំ រួមមានវាលខ្សាច់តាក្លាម៉ាកាន និងជួរភ្នំទៀនសាន។ យោងតាមទិន្នន័យជំរឿន ប្រជាជនអ៊ុយហ្គឺរមានចំនួនប្រហែល ១១ លាននាក់ ហើយជាក្រុមជនជាតិដែលមានភាសា និងវប្បធម៌ផ្សេងពីជនជាតិហានដែលជាជនជាតិភាគច្រើនរបស់ចិន។ ភាសាអ៊ុយហ្គឺរត្រូវបានសរសេរដោយប្រើអក្សរអារ៉ាប់កែច្នៃ ហើយមានប្រវត្តិអក្សរសាស្ត្រយូរលង់។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរមានឫសគល់យ៉ាងជ្រៅនៅអាស៊ីកណ្តាល។ នៅសតវត្សរ៍ទី៨ ពួកគេបានបង្កើតចក្រភពអ៊ុយហ្គឺរ (Uyghur Khaganate) ដែលជារដ្ឋដ៏ខ្លាំងពូកែមួយនៅតាមបណ្តោយផ្លូវសូត្រ។ នៅឆ្នាំ ៧៦២ ព្រះចៅបូហ្គូកាហ្កាន (Bögü Qaghan) នៃចក្រភពអ៊ុយហ្គឺរបានទទួលយកសាសនាម៉ានីនិយម (Manichaeism) ជាសាសនាផ្លូវការ ដូចដែលបានបង្ហាញនៅលើឯកសារសាសនានាសម័យនោះ។ ក្រោយមក ជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរបានទទួលឥទ្ធិពលព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលគេអាចឃើញតាមរយៈគំនូរលើជញ្ជាំងនៅគុហាប៊េហ្សេកលិក (Bezeklik) ក្នុងទីក្រុងទឺរផាន (Turpan) ដែលបង្ហាញអំពីព្រះអង្គម្ចាស់ និងអ្នកសប្បុរសជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរ។

នៅសតវត្សរ៍ទី១៣ តំបន់នេះបានស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលនៃចក្រភពម៉ុងហ្គោល ហើយក្រោយមកជាផ្នែកមួយនៃខាន់ណាតឆាហ្កាតៃ (Chagatai Khanate) រហូតដល់សតវត្សរ៍ទី១៥។ នៅសម័យរាជវង្សឈីង (Qing) ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៨ ជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរបានក្លាយជាផ្នែកនៃចក្រភពចិន ដោយមានមេដឹកនាំដូចជាអេមីនខូចា (Emin Khoja) ដែលបានកសាងស្ថាបត្យកម្មអូប៉ាយកម្ពស់ខ្ពស់ជាងគេនៅចិននាពេលនោះ។ ឧត្តមសេនីយ៍ខូជីស (Khojis) ដែលជាជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរ ក៏ធ្លាប់បម្រើការនៅរាជវាំងឈីងផងដែរ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា វប្បធម៌ជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរសម្បូរទៅដោយទំនៀមទម្លាប់ សិល្បៈ និងម្ហូបអាហារប្លែកៗ។ តន្ត្រីមេសរែប (Meshrep) និងឧបករណ៍ភ្លេងដូចជា តាមប៊ឺរ (tambur) គឺជាផ្នែកមួយនៃកេរតំណែលវប្បធម៌របស់ពួកគេ។ ម្ហូបប្រពៃណីដូចជា ប៉ូលូ (polu) ដែលជាបាយសាច់ និងនំបុ័ងហ្គៀរដេណាន (girde naan) មានភាពល្បីល្បាញ។ សម្លៀកបំពាក់ប្រពៃណីមានដូប៉ា (doppa) ដែលជាមួកប៉ាក់ដោយដៃ និងក្រណាត់ដែលមានក្បាច់រចនាពិសេស។

ខាងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច វិគីភីឌាបានបញ្ជាក់ថា ការតម្បាញកំរាលព្រំនៅខូតាន (Khotan) ជាឧស្សាហកម្មប្រពៃណីដ៏សំខាន់។ ជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរក៏មានប្រពៃណីកសិកម្ម និងការចិញ្ចឹមសត្វនៅតំបន់អូសេអាសនៃទីក្រុងដូចជា កាស្ការ និងយ៉ាកាន (Yarkand)។ បច្ចុប្បន្ន ទីផ្សារបាហ្សារនៅកាស្ការនៅតែជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មដ៏រស់រវើក។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ក្នុងប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ចុងក្រោយនេះ ស្ថានភាពសិទ្ធិមនុស្សរបស់ជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរនៅតំបន់ស៊ីនជាំងបានក្លាយជាប្រធានបទអន្តរជាតិដ៏ចម្រូងចម្រាស់។ មានរបាយការណ៍ពីអង្គការសិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិ និងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយនានាអំពីការឃុំខ្លួនជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរយ៉ាងច្រើននៅក្នុងជំរំអប់រំឡើងវិញ (re-education camps) និងការរឹតត្បិតសេរីភាពសាសនា និងវប្បធម៌។ រដ្ឋាភិបាលចិនបានបដិសេធការចោទប្រកាន់ទាំងនេះ ហើយអះអាងថា វិធានការទាំងនេះគឺដើម្បីប្រឆាំងអំពើភេរវកម្ម និងលើកកម្ពស់ការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច។ អ្នកតវ៉ាជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរនៅបរទេសដូចជានៅទីក្រុងអាំស្ទែរដាំ បានប្រើទង់ជាតិតួគីស្ថានខាងកើត (East Turkestan) ដើម្បីបង្ហាញការគាំទ្រស្វ័យភាព។