ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

វេណេស៊ុយអេឡា (Venezuela) ឬមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា សាធារណរដ្ឋបូលីវ៉ារីនៃវេណេស៊ុយអេឡា (Bolivarian Republic of Venezuela) គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅឆ្នេរភាគខាងជើងនៃទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង។ តាមវិគីភីឌា ប្រទេសនេះមានផ្ទៃដីសរុប ៩១២ ០៥០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងមានប្រជាជនប៉ាន់ស្មានប្រមាណ ៣១,៨ លាននាក់ (ឆ្នាំ ២០២៥)។ រាជធានីនិងតំបន់ទីក្រុងធំជាងគេគឺ ការ៉ាកាស (Caracas)។ វេណេស៊ុយអេឡាជាប្រទេសដែលមានការធ្វើនគរូបនីយកម្មខ្ពស់ ដោយប្រជាជនភាគច្រើនរស់នៅតាមទីក្រុងនានា ជាពិសេសនៅភាគខាងជើង។

ប្រទេសនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់សមុទ្រការីប៊ីននិងមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិកនៅភាគខាងជើង ប្រទេសកូឡុំប៊ីនៅភាគខាងលិច ប្រទេសប្រេស៊ីលនៅភាគខាងត្បូង និងហ្គីយ៉ាននៅភាគខាងកើត។ វេណេស៊ុយអេឡាមានធនធានប្រេងដ៏ធំធេង និងជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃអង្គការនៃប្រទេសនាំចេញប្រេងកាត (OPEC)។ ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ចុងក្រោយនេះ វេណេស៊ុយអេឡាបានក្លាយជាចំណុចផ្តោតនៃវិបត្តិនយោបាយ-សេដ្ឋកិច្ច ដែលបណ្តាលឲ្យមានវិបត្តិមនុស្សធម៌ ការធ្វើចំណាកស្រុកយ៉ាងច្រើន និងការដាក់ទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមការរាយការណ៍របស់វិគីភីឌា វេណេស៊ុយអេឡាមានភូមិសាស្ត្រចម្រុះ រួមមានជួរភ្នំអេនដេស (Andes) នៅភាគខាងលិច វាលទំនាបល្លាណូស (Llanos) នៅភាគកណ្តាល និងតំបន់ខ្ពង់រាបហ្គីយ៉ាណា (Guiana Highlands) នៅភាគខាងត្បូង។ ឆ្នេរសមុទ្រការីប៊ីនមានប្រវែងជាង ២ ៨០០ គីឡូម៉ែត្រ។ ទន្លេធំៗរួមមាន អូរីណូកូ (Orinoco) ដែលជាទន្លេធំបំផុត និងបឹងម៉ារ៉ាកាយបូ (Lake Maracaibo) ដែលជាបឹងធំជាងគេនៅអាមេរិកខាងត្បូង។ អាកាសធាតុមានលក្ខណៈត្រូពិក និងអាស្រ័យលើកម្ពស់។

ទាក់ទងនឹងប្រជាជន វេណេស៊ុយអេឡាមានប្រជាជនប៉ាន់ស្មាន ៣១,៨ លាននាក់ និងជាប្រទេសដែលមានអត្រានគរូបនីយកម្មខ្ពស់បំផុតនៅអាមេរិកឡាទីន។ ភាសាផ្លូវការគឺភាសាអេស្ប៉ាញ។ ក្រុមជនជាតិមានដូចជា ជនជាតិម៉េស្ទីហ្សូ (Mestizo) ជនជាតិស្បែកស ជនជាតិអាហ្វ្រិក-វេណេស៊ុយអេឡា និងជនជាតិដើមអាមេរិកដុន។ យោងតាមវិគីភីឌា រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ ១៩៩៩ ទទួលស្គាល់ភាសាដើមជាភាសាផ្លូវការសម្រាប់ជនជាតិដើម។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រដែលមាននៅវិគីភីឌា មុនពេលជនជាតិអេស្ប៉ាញមកដល់ ទឹកដីវេណេស៊ុយអេឡាត្រូវបានរស់នៅដោយជនជាតិដើមផ្សេងៗ ដូចជាជនជាតិការីប និងអារ៉ាវ៉ាក់។ គ្រីស្តូហ្វ កូឡុំបឺស (Christopher Columbus) បានទៅដល់ឆ្នេរវេណេស៊ុយអេឡាក្នុងដំណើរទីបីរបស់គាត់នៅឆ្នាំ ១៤៩៨។ ការធ្វើអាណានិគមរបស់អេស្ប៉ាញបានចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សទី ១៦ ហើយវេណេស៊ុយអេឡាក៏បានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃចក្រភពអេស្ប៉ាញ។

នៅសតវត្សទី ១៩ វេណេស៊ុយអេឡាគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដំបូងដែលប្រកាសឯករាជ្យពីអេស្ប៉ាញ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ស៊ីម៉ុង បូលីវ៉ា ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "អ្នករំដោះ" (El Libertador)។ ការប្រកាសឯករាជ្យបានធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី ៥ កក្កដា ១៨១១។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមឯករាជ្យ វេណេស៊ុយអេឡាបានក្លាយជាផ្នែកនៃមហាកូឡុំប៊ី (Gran Colombia) មួយរយៈ មុននឹងក្លាយជាសាធារណរដ្ឋឯករាជ្យពេញលេញនៅឆ្នាំ ១៨៣០។

ក្នុងអំឡុងសតវត្សទី ២០ វេណេស៊ុយអេឡាបានឆ្លងកាត់របបផ្តាច់ការយោធាជាច្រើន រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៥៨ នៅពេលដែលប្រជាធិបតេយ្យត្រូវបានស្តារឡើងវិញតាមរយៈកិច្ចព្រមព្រៀងពន់តូហ្វីហូ (Puntofijo Pact)។ ការរកឃើញប្រេងកាតនៅដើមសតវត្សទី ២០ បានធ្វើឲ្យវេណេស៊ុយអេឡាក្លាយជាប្រទេសនាំចេញប្រេងធំបំផុតមួយ និងទទួលបានវិបុលភាពសេដ្ឋកិច្ចក្នុងទសវត្សរ៍ ១៩៦០ និង ១៩៧០។ ប៉ុន្តែវិបត្តិបំណុល និងអស្ថិរភាពនយោបាយនៅទសវត្សរ៍ ១៩៨០ និង ១៩៩០ បាននាំឲ្យមានការមិនស្កប់ស្កល់ជាទ្រង់ទ្រាយធំ។

នៅឆ្នាំ ១៩៩៨ លោកហ៊ូហ្គោ ឆាវ៉េស (Hugo Chávez) បានជាប់ឆ្នោតជាប្រធានាធិបតី ហើយបានផ្តួចផ្តើមបដិវត្តបូលីវ៉ារី (Bolivarian Revolution) ដោយធ្វើកំណែទម្រង់សង្គមនិយម ធ្វើជាតូបនីយកម្មឧស្សាហកម្មប្រេង និងបង្កើតគោលនយោបាយសុខុមាលភាពសង្គម។ ក្រោយមរណភាពរបស់លោកឆាវ៉េសនៅឆ្នាំ ២០១៣ លោកនីកូឡាស់ ម៉ាឌូរ៉ូ (Nicolás Maduro) បានឡើងកាន់អំណាច។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០១៤ វេណេស៊ុយអេឡាបានធ្លាក់ចូលក្នុងវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចធ្ងន់ធ្ងរ អតិផរណាកើនដល់កម្រិតដ៏ខ្ពស់ ការផ្គត់ផ្គង់ម្ហូបអាហារនិងថ្នាំពេទ្យខ្វះខាត ហើយប្រជាជនរាប់លាននាក់បានចាកចេញពីប្រទេស។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា សេដ្ឋកិច្ចរបស់វេណេស៊ុយអេឡាពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើការនាំចេញប្រេងកាត ដែលធ្លាប់មានចំណែកជាង ៩០% នៃការនាំចេញសរុប។ ក្រុមហ៊ុនប្រេងរដ្ឋ PDVSA ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៦ និងត្រូវបានធ្វើជាតូបនីយកម្មឡើងវិញក្រោមរដ្ឋាភិបាលឆាវ៉េស។ ប៉ុន្តែការគ្រប់គ្រងមិនល្អ អំពើពុករលួយ និងការដាក់ទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិ បានបណ្តាលឲ្យផលិតកម្មប្រេងធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំង។ ជាលទ្ធផល សេដ្ឋកិច្ចបានដួលរលំ រូបិយប័ណ្ណបូលីវ៉ារ (Bolívar) បានបាត់បង់តម្លៃស្ទើរទាំងស្រុង ហើយអតិផរណាកើនឡើងដល់រាប់លានភាគរយនៅឆ្នាំ ២០១៨។ បច្ចុប្បន្ន សេដ្ឋកិច្ចប្រើប្រាស់រូបិយប័ណ្ណដុល្លារអាមេរិកក្រៅផ្លូវការ។

ផ្នែកវប្បធម៌ វេណេស៊ុយអេឡាមានកេរដំណែលវប្បធម៌ចម្រុះ ដែលរងឥទ្ធិពលពីជនជាតិដើម អេស្ប៉ាញ អាហ្វ្រិក និងជនអន្តោប្រវេសន៍ផ្សេងទៀត។ តន្ត្រីប្រពៃណីដូចជា ហូរ៉ូប៉ូ (Joropo) និងហ្គៃតា (Gaita) មានប្រជាប្រិយភាព រួមជាមួយរបាំឌីអាប្លូ (Diablos Danzantes) ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយយូណេស្កូ។ មុខម្ហូបប្រពៃណីរួមមាន អារ៉េប៉ា (Arepa) និងប៉ាបេយ៉ុងគ្រីយ៉ូ (Pabellón Criollo)។ កីឡាបេស្បល (baseball) គឺជាកីឡាដែលពេញនិយមបំផុត។ នៅក្នុងស្ថាបត្យកម្ម ទីក្រុងកូរ៉ូ និងសាកលវិទ្យាល័យកណ្តាលនៃវេណេស៊ុយអេឡាត្រូវបានចុះបញ្ជីជាតំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោក។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

វេណេស៊ុយអេឡាបន្តស្ថិតក្នុងការចាប់អារម្មណ៍របស់ពិភពលោក ដោយសារវិបត្តិនយោបាយនិងមនុស្សធម៌ដែលកំពុងបន្ត។ ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆ្នាំ ២០២៤ ដែលលោកម៉ាឌូរ៉ូប្រកាសថាខ្លួនឈ្នះ ត្រូវបានប្រទេសជាច្រើនចាត់ទុកថាមិនស្របច្បាប់ និងបានបង្កឲ្យមានបាតុកម្មទ្រង់ទ្រាយធំនៅទូទាំងប្រទេស។ លទ្ធផលនៃវិបត្តិនេះបានបង្កើតរលកជនភៀសខ្លួនវេណេស៊ុយអេឡាជាង ៧,៧ លាននាក់ (គិតត្រឹមឆ្នាំ ២០២៤) ដែលជាវិបត្តិជនភៀសខ្លួនធំបំផុតមួយក្នុងពិភពលោក។

ក្នុងន័យនយោបាយអន្តរជាតិ វេណេស៊ុយអេឡាបានក្លាយជាកន្លែងប្រជែងឥទ្ធិពលរវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងមហាអំណាចផ្សេងទៀតដូចជារុស្ស៊ី និងចិន។ ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក និងសហភាពអឺរ៉ុបមានគោលបំណងដាក់សម្ពាធលើរដ្ឋាភិបាល ខណៈរុស្ស៊ីនិងចិននៅតែផ្តល់ការគាំទ្រផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុនិងការទូត។ ស្ថានការណ៍នៅវេណេស៊ុយអេឡាអាចជាមេរៀនសំខាន់សម្រាប់ពិភពលោកអំពីផលវិបាកនៃការគ្រប់គ្រងខុសសេដ្ឋកិច្ចពឹងផ្អែកលើធនធានតែមួយ និងអស្ថិរភាពនយោបាយ។