បាតុភូតវីរ៉ាល់

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

តាមវិគីភីឌា បាតុភូតវីរ៉ាល់ (viral phenomenon) គឺជាវត្ថុ ឬលំនាំដែលមានសមត្ថភាពចម្លងខ្លួនឯង ឬបំប្លែងវត្ថុដទៃទៀតឲ្យក្លាយជាច្បាប់ចម្លងរបស់ខ្លួន នៅពេលប៉ះពាល់ជាមួយវា។ ពាក្យ «វីរ៉ាល់» ខ្ចីមកពីរបៀបដែលមេរោគជីវសាស្ត្ររីករាលដាល ហើយត្រូវបានអនុវត្តចំពោះខ្លឹមសារអនឡាញដូចជាវីដេអូ រូបភាព ឬអត្ថបទ ដែលផ្សព្វផ្សាយដល់អ្នកប្រើប្រាស់ជាច្រើនក្នុងរយៈពេលខ្លី។ គំនិតនេះក្លាយជាវិធីសាមញ្ញពន្យល់ពីរបៀបដែលគំនិត ព័ត៌មាន និងនិន្នាការឆ្លងកាត់សហគមន៍មនុស្ស។

លក្ខណៈស្នូលរបស់វាគឺល្បឿននៃការសាយភាយ និងឥទ្ធិពលបណ្ដាញ (network effect)។ ខ្លឹមសារមួយអាចវីរ៉ាល់តាមការចែករំលែកបន្តគ្នា ដោយគ្មានការគ្រប់គ្រងកណ្ដាល។ តាមវិគីភីឌា មាត្រដ្ឋាននិងល្បឿននេះអាចវាស់វែងបានតាមគំរូ «មេគុណវីរ៉ាល់» (viral coefficient) ដែលបង្ហាញថាអ្នកប្រើប្រាស់ម្នាក់អាចនាំអ្នកទស្សនាថ្មីប៉ុន្មាននាក់។ បាតុភូតនេះគ្របដណ្ដប់ចាប់ពីវីដេអូកម្សាន្ត រហូតដល់សារនយោបាយ ឬដំណឹងក្លែងក្លាយ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

បើទោះជាបាតុភូតវីរ៉ាល់អាចកើតឡើងមុនយុគអ៊ីនធឺណិត «ទឹកដី» ចម្បងរបស់វាបច្ចុប្បន្នគឺលំហឌីជីថល។ អ៊ីនធឺណិតបាក់ដាច់ព្រំដែនភូមិសាស្ត្រ ដោយតភ្ជាប់មនុស្សរាប់ពាន់លាននាក់ពីគ្រប់ទ្វីប។ «ប្រជាជន» ក្នុងបរិបទនេះគឺអ្នកប្រើប្រាស់វេទិកាអនឡាញ៖ យុវជននៅលើ TikTok, អាជីពការងារលើ LinkedIn, គ្រួសារលើ Facebook, ក៏ដូចជាសហគមន៍លេងហ្គេមនៅលើ Twitch ជាដើម។ តាមវិគីភីឌា ពួកគេមិនមែនជាអ្នកទទួលអកម្មទេ ប៉ុន្តែជាអ្នកចម្លងសារយ៉ាងសកម្ម តាមរយៈការ like, share និង comment ដែលជំរុញឲ្យក្បួនដោះស្រាយ (algorithm) បង្ហាញខ្លឹមសារនោះដល់មហាជនកាន់តែច្រើន។

សហគមន៍នីមួយៗមានតួនាទីសម្រេច៖ ខ្លឹមសារដែលពេញនិយមក្នុងក្រុមតូចមួយអាចឆ្លងទៅក្រុមធំជាងបានយ៉ាងលឿន ជាពិសេសបើវាប៉ះទង្គិចនឹងអារម្មណ៍ខ្លាំងៗដូចជាកំប្លែង ស្រឡាំងកាំង ឬកំហឹង។ ដូច្នេះហើយ «ភូមិសាស្ត្រ» នៃបាតុភូតវីរ៉ាល់មិនស្ថិតនៅនឹង ប៉ុន្តែវិវត្តតាមវេទិកា និងនិន្នាការប្រើប្រាស់របស់មនុស្ស។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ខណៈពាក្យ «វីរ៉ាល់» កើតជាមួយអ៊ីនធឺណិត ការសាយភាយគំនិតយ៉ាងលឿនមានឫសគល់យូរមកហើយ។ ឧទាហរណ៍ដ៏ល្បីគឺសារលិខិត ៩៥ ប្រការ (Ninety-five Theses) របស់ ម៉ាទីន លូសឺរ ក្នុងឆ្នាំ ១៥១៧។ តាមវិគីភីឌា ដោយប្រើបច្ចេកវិទ្យាបោះពុម្ពរបស់ហ្គូតេនបឺក ឯកសារនេះត្រូវបានចម្លងនិងចែកចាយពាសពេញអឺរ៉ុបក្នុងរយៈពេលដ៏ខ្លី ជំរុញចលនាកែទម្រង់សាសនា។ លក្ខណៈ «វីរ៉ាល់» របស់វាបង្ហាញតាមរយៈការចម្លងនិងឆ្លងពីមនុស្សម្នាក់ទៅមនុស្សម្នាក់ ដោយគ្មានមជ្ឈមណ្ឌលគ្រប់គ្រង។

នៅពេលអ៊ីនធឺណិតរីកចម្រើនក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ និងដើមសតវត្សទី ២១ បាតុភូតវីរ៉ាល់បានវិវត្តជាកម្លាំងវប្បធម៌សកល។ វីដេអូដូចជា «Charlie Bit My Finger» និង «Gangnam Style» បានទាក់ទាញអ្នកទស្សនារាប់រយលានដង ដោយគ្មានយុទ្ធនាការទីផ្សារធំ។ តាមវិគីភីឌា គំនិត «វីរ៉ាល់» ក្លាយជាពាក្យសាមញ្ញក្នុងវចនានុក្រមសង្គម ដោយបង្ហាញថាមាតិកាមួយអាចល្បីពេញពិភពលោកក្នុងមួយយប់។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

បាតុភូតវីរ៉ាល់មានសក្ដានុពលសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំ។ បទ «Despacito» ដោយ Luis Fonsi គឺជាករណីសិក្សាដ៏ល្អ៖ វីដេអូនេះបានឡើងកំពូលតារាង YouTube យ៉ាងឆាប់រហ័ស និងបង្កើតប្រាក់ចំណូលពីការផ្សាយពាណិជ្ជកម្ម ការលក់តន្ត្រី និងកម្មវិធីសម្ដែងផ្ទាល់។ តាមវិគីភីឌា ក្រាហ្វនៃទស្សនារួមគ្នាបង្ហាញគំរូ «ខ្សែកោង S» (S-curve) ដែលជាលំនាំទូទៅនៃការវីរ៉ាល់៖ ការចាប់ផ្ដើមយឺត ការផ្ទុះឡើងយ៉ាងខ្លាំង និងដំណាក់កាលថេរ។ នេះជាភស្តុតាងថាខ្លឹមសារវីរ៉ាល់អាចជាទ្រព្យសម្បត្តិបញ្ញាដែលរកចំណូលបានច្រើន។

ផ្នែកវប្បធម៌ វាជាតួអង្គស្នូលដែលកំណត់និន្នាការ។ «មេម» (meme) បានក្លាយជាភាសាសកលដោយប្រើរូបភាពនិងអត្ថបទខ្លីៗបញ្ចេញមនោសញ្ចេតនា និងការរិះគន់សង្គម។ ទន្ទឹមគ្នានេះ ការសាយភាយដែលពឹងលើអារម្មណ៍អាចនាំឲ្យមានព័ត៌មានក្លែងក្លាយ ឬយុទ្ធនាការឃោសនាបោកប្រាស់។ ដូច្នេះការយល់ដឹងពីឥទ្ធិពលសេដ្ឋកិច្ច-វប្បធម៌នេះគឺសំខាន់សម្រាប់សង្គមស៊ីវិល។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

នៅក្នុងបរិបទកម្ពុជា បាតុភូតវីរ៉ាល់មានវត្តមានយ៉ាងសកម្មតាមរយៈបណ្ដាញសង្គមដូចជា Facebook និង TikTok។ ការបង្ហោះវីដេអូ ឬសារដែលទាក់ទាញចំណាប់អារម្មណ៍អាចប្ដូរទិសដៅការពិភាក្សាសាធារណៈ ជំរុញចលនាសង្គម ឬបណ្ដាលឲ្យមានការឆ្លើយតបពីរដ្ឋាភិបាល។ ឧទាហរណ៍ ករណីខ្លះនៃខ្លឹមសារវីរ៉ាល់នៅកម្ពុជាបានឈានទៅដល់ការស៊ើបអង្កេតផ្លូវច្បាប់ ដោយសារការរំលោភច្បាប់ស្ដីពីការបរិហារកេរ្តិ៍ ឬការញុះញង់។

ម្យ៉ាងវិញទៀត យុទ្ធសាស្ត្រវីរ៉ាល់កំពុងត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយអ្នកទីផ្សារ ម៉ាកយីហោ និងអង្គការសង្គមនៅកម្ពុជា ដើម្បីទាក់ទាញយុវជននិងបង្កើនការយល់ដឹង។ ការសិក្សាអំពីយន្តការវីរ៉ាល់ក្លាយជាជំនាញចាំបាច់សម្រាប់អ្នកសារព័ត៌មាន អ្នកគោលនយោបាយ និងពលរដ្ឋទូទៅក្នុងយុគសម័យព័ត៌មាននេះ។