ការផ្ទុះភ្នំភ្លើង
ទិដ្ឋភាពទូទៅ
ប្រភព: Wikipedia
យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ការផ្ទុះភ្នំភ្លើង គឺជាបាតុភូតភូគព្ភសាស្ត្រមួយ ដែលកើតឡើងនៅពេលដែលសារធាតុក្ដៅដូចជា ម៉ាក់ម៉ា ផេះភ្នំភ្លើង និងឧស្ម័ន ត្រូវបានបញ្ចេញចេញពីរន្ធ ឬស្នាមប្រេះនៃភ្នំភ្លើងមកក្រៅ។ ការផ្ទុះនេះអាចមានទម្រង់ផ្សេងៗគ្នា ចាប់ពីការហូរចេញនូវឡាវ៉ាយ៉ាងស្ងប់ស្ងាត់ រហូតដល់ការផ្ទុះយ៉ាងខ្លាំងក្លាដែលអាចបញ្ចេញថាមពលស្មើនឹងគ្រាប់បែកនុយក្លេអ៊ែរ។
អ្នកជំនាញភ្នំភ្លើងបានបែងចែកប្រភេទនៃការផ្ទុះភ្នំភ្លើងជាច្រើនប្រភេទ ដោយផ្អែកលើលក្ខណៈនៃការផ្ទុះ និងរូបរាងនៃសម្ភារៈដែលបានបញ្ចេញ។ Wikipedia កត់សម្គាល់ថា ប្រភេទទាំងនេះច្រើនត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមភ្នំភ្លើងល្បីៗ ដែលជាកន្លែងដែលគេសង្កេតឃើញអាកប្បកិរិយាផ្ទុះប្រភេទនោះជាលើកដំបូង។ ឧទាហរណ៍ ការផ្ទុះប្រភេទផ្លាយនីន (Plinian) ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមលោក Pliny the Younger ដែលបានពិពណ៌នាពីការផ្ទុះភ្នំវ៉េស៊ូវីសក្នុងឆ្នាំ ៧៩ នៃគ.ស.។ ភ្នំភ្លើងខ្លះអាចបង្ហាញពីប្រភេទនៃការផ្ទុះតែមួយមុខក្នុងអំឡុងពេលសកម្ម រីឯខ្លះទៀតអាចប្ដូរជាបន្តបន្ទាប់ក្នុងពេលផ្ទុះតែម្ដង។
ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន
ប្រភព: Wikipedia
ភ្នំភ្លើងមានវត្តមានលើគ្រប់ទ្វីបទាំងអស់ ប៉ុន្តែវាមិនត្រូវបានចែកចាយស្មើគ្នាឡើយ។ តាម Wikipedia តំបន់ដែលមានភ្នំភ្លើងសកម្មច្រើនបំផុតគឺរង្វង់ភ្លើងប៉ាស៊ីហ្វិក (Pacific Ring of Fire) ដែលលាតសន្ធឹងតាមបណ្ដោយមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក គ្របដណ្ដប់តំបន់ឆ្នេរនានា ពីប្រទេសជប៉ុន ឥណ្ឌូនេស៊ី រហូតដល់ទ្វីបអាមេរិក។ ភ្នំភ្លើងក៏កើតឡើងនៅតាមចំណុចក្ដៅ (hotspots) ដូចជាកោះហាវ៉ៃ ដែលម៉ាក់ម៉ាឡើងមកពីជម្រៅក្នុងដីក្រោមសំបកផែនដី។
ប្រជាជនរាប់លាននាក់រស់នៅក្បែរភ្នំភ្លើងសកម្ម ជាពិសេសនៅក្នុងប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ដូចជាឥណ្ឌូនេស៊ី និងហ្វីលីពីន។ ទោះបីជាមានហានិភ័យក៏ដោយ កត្តាដូចជាដីមានជីជាតិ ធនធានទឹកក្ដៅភូគព្ភសាស្ត្រ និងទេសចរណ៍ បានទាក់ទាញឱ្យពួកគេតាំងទីលំនៅនៅទីនោះ។ Wikipedia បញ្ជាក់ថាការសិក្សាអំពីការចែកចាយភ្នំភ្លើងជួយឱ្យអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រយល់ពីសកម្មភាពផ្លាកតិចតូនិច និងប្រព័ន្ធភូគព្ភសាស្ត្រនៃផែនដី។
ប្រវត្តិសាស្ត្រ
ប្រភព: Wikipedia
ប្រវត្តិនៃការផ្ទុះភ្នំភ្លើងត្រូវបានកត់ត្រាតាំងពីសម័យបុរាណ។ ការផ្ទុះដ៏ល្បីបំផុតមួយគឺភ្នំវ៉េស៊ូវីសនៅអ៊ីតាលីក្នុងឆ្នាំ ៧៩ នៃគ.ស. ដែលបណ្ដាលឱ្យក្រុង Pompeii និង Herculaneum ត្រូវបានបំផ្លាញ។ យោងតាម Wikipedia ការផ្ទុះនេះគឺជាឧទាហរណ៍មួយនៃការផ្ទុះប្រភេទផ្លាយនីន ដែលមានជួរផ្ទុះខ្ពស់ និងបញ្ចេញផេះ ពពកឧស្ម័នក្តៅយ៉ាងច្រើន។
នៅសតវត្សទី ១៩ និង ២០ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានចាប់ផ្ដើមសិក្សាការផ្ទុះភ្នំភ្លើងជាប្រព័ន្ធ។ ការផ្ទុះភ្នំក្រាកាតូនៅឥណ្ឌូនេស៊ីក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៣ បានបញ្ចេញថាមពលយ៉ាងសម្បើម និងបណ្ដាលឱ្យរលកយក្សស៊ូណាមិ ដែលសម្លាប់មនុស្សរាប់ម៉ឺននាក់។ Wikipedia កត់សម្គាល់ថាព្រឹត្តិការណ៍នេះ និងការផ្ទុះផ្សេងទៀតបានជំរុញឱ្យមានការបង្កើតវិទ្យាសាស្ត្រភ្នំភ្លើងទំនើប (volcanology) ដែលសិក្សាពីយន្តការ និងការព្យាករណ៍ការផ្ទុះ។
ក្នុងសម័យទំនើប ការអភិវឌ្ឍឧបករណ៍តាមដាន ដូចជារង្វាស់រញ្ជួយដី និងរូបភាពផ្កាយរណប បានអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រព្រមានអំពីគ្រោះថ្នាក់បានទាន់ពេលវេលា។ ទោះយ៉ាងនេះក្ដី ការព្យាករណ៍ឲ្យបានត្រឹមត្រូវនៅតែជាបញ្ហាប្រឈម។
សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌
ប្រភព: Wikipedia
ការផ្ទុះភ្នំភ្លើងមានឥទ្ធិពលសេដ្ឋកិច្ចទាំងវិជ្ជមាននិងអវិជ្ជមាន។ តាម Wikipedia ដីដែលកើតពីផេះភ្នំភ្លើង និងឡាវ៉ារលំហូរមានជីជាតិខ្ពស់ ដែលសមស្របសម្រាប់កសិកម្មប្រកបដោយផលិតភាព។ ប្រទេសដូចជាឥណ្ឌូនេស៊ីទទួលបានផលពីដីនេះ ដោយអាចដាំដុះស្រូវ កាហ្វេ និងបន្លែផ្សេងៗបានច្រើន។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ធនធានទឹកក្ដៅភូគព្ភសាស្ត្រអាចត្រូវបានប្រើដើម្បីផលិតថាមពលអគ្គិសនីស្អាត ដូចនៅអ៊ីស្លង់ជាដើម។
ផ្នែកវប្បធម៌ សហគមន៍ជាច្រើនដែលរស់នៅក្បែរភ្នំភ្លើងបានបង្កើតជំនឿ និងរឿងនិទានផ្សេងៗ។ ជាឧទាហរណ៍ នៅកោះហាវ៉ៃ ទេពធីតាភ្នំភ្លើង Pele ត្រូវបានគេគោរពបូជាយ៉ាងខ្លាំង។ Wikipedia កត់សម្គាល់ថាទេសចរណ៍ភ្នំភ្លើងក៏ជាប្រភពចំណូលដ៏សំខាន់មួយ ដោយភ្ញៀវទេសចរចូលចិត្តទស្សនាលំហូរឡាវ៉ា ឬឡើងភ្នំភ្លើងសកម្មដែលមានសុវត្ថិភាព។
ទោះបីជាមានផលប្រយោជន៍ក៏ដោយ ការផ្ទុះភ្នំភ្លើងអាចបង្កគ្រោះមហន្តរាយដល់សេដ្ឋកិច្ចតាមរយៈការបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិ ប៉ះពាល់ដល់ការដឹកជញ្ជូនផ្លូវអាកាស (ដោយសារពពកផេះ) និងតម្រូវការចំណាយសម្រាប់ជម្លៀសនិងស្តារឡើងវិញ។
ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន
ប្រភព: Wikipedia
បច្ចុប្បន្ននេះ ភ្នំភ្លើងនៅតែបន្តបង្កការគំរាមកំហែង និងឱកាស។ តាម Wikipedia ការផ្ទុះថ្មីៗដូចជាភ្នំភ្លើងស៊ីណាប៊ូងនៅឥណ្ឌូនេស៊ី (ដែលបានផ្ទុះជាបន្តបន្ទាប់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០១០) បង្ហាញពីតម្រូវការប្រព័ន្ធព្រមានមុន និងផែនការឆ្លើយតបគ្រោះអាសន្នប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព។ សកម្មភាពភ្នំភ្លើងក៏មានឥទ្ធិពលដល់អាកាសធាតុពិភពលោកផងដែរ ដោយភាគល្អិតស៊ុលហ្វាតដែលបញ្ចេញអាចបន្ថយសីតុណ្ហភាពផែនដីបានមួយរយៈ។
សម្រាប់អ្នកអានសារព័ត៌មានខ្មែរភីល (KhmerPulse) នៅកម្ពុជា ទោះបីជាប្រទេសនេះមិនមានភ្នំភ្លើងសកម្មឡើយ (លើកលែងតែភ្នំភ្លើងដែលរលត់នៅប៉ែកឦសាន) ការផ្ទុះភ្នំភ្លើងក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដូចជានៅឥណ្ឌូនេស៊ី អាចប៉ះពាល់ដល់គុណភាពខ្យល់ ការដឹកជញ្ជូនតាមផ្លូវអាកាស និងសូម្បីតែអាកាសធាតុក្នុងតំបន់។ តាម Wikipedia ផេះភ្នំភ្លើងអាចរសាត់ឆ្លងកាត់ចម្ងាយរាប់ពាន់គីឡូម៉ែត្រ ហើយបានបណ្ដាលឱ្យអាកាសយានដ្ឋានត្រូវបិទនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ពីមុនមក។
ដូច្នេះ ការយល់ដឹងអំពីបាតុភូតភ្នំភ្លើងមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ការត្រៀមលក្ខណៈ និងការកាត់បន្ថយហានិភ័យគ្រោះមហន្តរាយ។
អត្ថបទពាក់ព័ន្ធ
ឥណ្ឌូនេស៊ីរកឃើញជនជាតិសិង្ហបុរី២នាក់បាត់ខ្លួនក្រោយភ្នំភ្លើងឌូកូណូផ្ទុះ
អាជ្ញាធរឥណ្ឌូនេស៊ីបានកំណត់ទីតាំងពលរដ្ឋសិង្ហបុរីពីរនាក់ ដែលបានបាត់ខ្លួនបន្ទាប់ពីការផ្ទុះភ្នំភ្លើងភ្នំឌូកូណូ ដោយពួកគេស្ថិតនៅក្បែរគែមរណ្ដៅភ្នំភ្លើង។
ភ្នំភ្លើងឌូកូណូបានផ្ទុះ ប៉ះពាល់អ្នកឡើងភ្នំ២០នាក់ រួមទាំងជនជាតិសិង្ហបុរី៩នាក់
ថ្ងៃទី៨ ឧសភា ភ្នំភ្លើងឌូកូណូនៅឥណ្ឌូនេស៊ីបានផ្ទុះឡើង ខណៈអ្នកឡើងភ្នំ២០នាក់កំពុងស្ថិតនៅលើភ្នំ ក្នុងនោះមានជនជាតិសិង្ហបុរី៩នាក់ ហើយអាជ្ញាធរកំពុងធ្វើការជួយសង្គ្រោះ។