ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាមអត្ថបទរបស់ Wikipedia ភ្នំភ្លើងគឺជារន្ធ ឬស្នាមប្រេះនៅក្នុងសំបករបស់វត្ថុដែលមានម៉ាស់កម្រិតភព ដែលអនុញ្ញាតឱ្យកម្អែលក្ដៅ ផេះភ្នំភ្លើង និងឧស្ម័ន ហូរចេញពីអាងម៉ាក់ម៉ានៅក្រោមផ្ទៃមកខាងលើ។ នៅលើផែនដី ភ្នំភ្លើងភាគច្រើនកើតឡើងនៅត្រង់កន្លែងដែលបន្ទះតេកតូនិចបែកចេញពីគ្នា ឬរុញចូលគ្នា ហើយដោយសារព្រំដែនបន្ទះតេកតូនិចភាគច្រើនរបស់ផែនដីស្ថិតនៅក្រោមទឹក ភ្នំភ្លើងភាគច្រើនក៏ស្ថិតនៅក្រោមទឹកដែរ។

ជាឧទាហរណ៍ ជួរភ្នំកណ្ដាលមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក (Mid-Atlantic Ridge) មានភ្នំភ្លើងដែលបណ្ដាលមកពីបន្ទះតេកតូនិចបែកចេញពីគ្នា រីឯក្រវាត់ភ្លើងប៉ាស៊ីហ្វិក (Pacific Ring of Fire) មានភ្នំភ្លើងដែលបណ្ដាលមកពីបន្ទះតេកតូនិចរុញចូលគ្នា។ Wikipedia បានរៀបរាប់ថា ភ្នំភ្លើងដែលកើតពីសកម្មភាពបែកចេញពីគ្នារបស់បន្ទះ ជាទូទៅមិនផ្ទុះខ្លាំងទេ ចំណែកភ្នំភ្លើងដែលកើតពីការរុញចូលគ្នារបស់បន្ទះ បង្កឱ្យមានការផ្ទុះយ៉ាងខ្លាំងក្លា។ លើសពីនេះ ភ្នំភ្លើងជាធម្មតាមិនកកើតឡើងនៅតាមព្រំដែនប្រភេទ transform ដែលបន្ទះទាំងពីររំកិលកន្លងគ្នាឡើយ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ក្រៅពីព្រំដែនបន្ទះតេកតូនិច ភ្នំភ្លើងក៏អាចកកើតនៅកន្លែងដែលសំបកផែនដីលាតសន្ធឹង និងស្ដើងចុះ ដូចជានៅតំបន់ប្រេះអាហ្វ្រិកខាងកើត (East African Rift) តំបន់ភ្នំភ្លើង Wells Gray-Clearwater និងតំបន់ប្រេះ Rio Grande នៅអាមេរិកខាងជើង។ យោងតាម Wikipedia ភ្នំភ្លើងដែលនៅឆ្ងាយពីព្រំដែនបន្ទះ ទំនងជាកើតចេញពីការឡើងមកនៃម៉ាក់ម៉ាក្ដៅពីជម្រៅប្រហែល ៣.០០០ គីឡូម៉ែត្រក្នុងផែនដី នៅព្រំដែនរវាងស្នូល និងស្រទាប់ម៉ង់តូ ដែលគេហៅថា ផ្លុំម៉ង់តូ (mantle plume)។ នេះបង្កើតឱ្យមានភ្នំភ្លើងប្រភេទ hotspot ឬភ្នំភ្លើងក្នុងបន្ទះ ដែលអាចធ្វើឱ្យសំបកស្ដើង និងបង្កើតជាច្រវាក់កោះភ្នំភ្លើង ដោយសារចលនាបន្តរបស់បន្ទះតេកតូនិច ដែលកោះហាវ៉ៃ (Hawaii) ជាឧទាហរណ៍។

ភ្នំភ្លើងមិនមែនមានតែនៅលើផែនដីទេ។ តាម Wikipedia ភ្នំ Olympus Mons នៅលើភពអង្គារ (Mars) គឺជាភ្នំខ្ពស់បំផុតដែលគេស្គាល់នៅក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ ខណៈភ្នំភ្លើង Tvashtar នៅលើព្រះចន្ទ Io របស់ភពព្រហស្បតិ៍ បានបាញ់ផ្សែងឡើងដល់ ៣៣០ គីឡូម៉ែត្រពីលើផ្ទៃ។ នៅលើផែនដីវិញ មនុស្សក៏រស់នៅក្បែរភ្នំភ្លើងដែរ ជាឧទាហរណ៍ ភ្នំភ្លើង Koryaksky នៅឧបទ្វីប Kamchatka នៃចុងបូព៌ារុស្ស៊ី ស្ថិតនៅពីលើទីក្រុង Petropavlovsk-Kamchatsky ដោយផ្ទាល់ ហើយកោះ Narcondam របស់ឥណ្ឌា ត្រូវបានអង្គការស្ទង់ភូគព្ភសាស្ត្រឥណ្ឌា ចាត់ថ្នាក់ជាភ្នំភ្លើងដែលកំពុងសម្រាក (dormant)។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ភ្នំ Vesuvius ដែលជាភ្នំភ្លើងប្រភេទ stratovolcano នៅឈូងសមុទ្រ Naples ជាភ្នំភ្លើងមួយដែលជាប់ទាក់ទងយ៉ាងជ្រៅជាមួយប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ។ តាម Wikipedia រូបគំនូរជញ្ជាំង (fresco) មួយ ដែលគេរកឃើញនៅក្នុងផ្ទះ House of the Centenary នៃទីក្រុងបុរាណ Pompeii បានបង្ហាញភ្នំ Vesuvius នៅខាងក្រោយអាទិទេព Bacchus និង Agathodaemon ដែលជាភស្តុតាងថា ប្រជាជនសម័យបុរាណបានស្គាល់ និងរស់នៅក្បែរភ្នំភ្លើងនេះតាំងពីបុរាណកាល មុនពេលទីក្រុង Pompeii ត្រូវបានកប់ដោយការផ្ទុះរបស់វា។

ក្នុងសម័យកាលក្រោយមក Wikipedia បានកត់សម្គាល់ថា រន្ធប្រេះ Lakagigar នៅអ៊ីស្លង់ ដែលមានខ្សែកោណភ្នំភ្លើងតាមបណ្ដោយ គឺជាប្រភពនៃការប្រែប្រួលអាកាសធាតុពិភពលោកដ៏ធំ នៅអំឡុងឆ្នាំ ១៧៨៣ ដល់ ១៧៨៤។ រីឯភ្នំភ្លើង Izalco ក្នុងប្រទេសអែលសាល់វ៉ាឌ័រ ដែលជាភ្នំភ្លើងក្មេងជាងគេនៅក្នុងប្រទេសនោះ បានផ្ទុះស្ទើរតែជាបន្តបន្ទាប់ពីឆ្នាំ ១៧៧០ ដែលជាពេលវាកកើតឡើង រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៥៨ ដែលធ្វើឱ្យគេដាក់រហស្សនាមឱ្យវាថា «បង្គោលភ្លើងនៃប៉ាស៊ីហ្វិក»។

ម្យ៉ាងទៀត ការប្រៀបធៀបការផ្ទុះធំៗដែល Wikipedia បានបង្ហាញ រាប់បញ្ចូលទាំងការផ្ទុះភ្នំ Yellowstone សម័យបុរេប្រវត្តិ នៅកម្រិត VEI ៧ និង ៨ និងការផ្ទុះជាប្រវត្តិសាស្ត្រនៅកម្រិត VEI ៥, ៦ និង ៧ ដូចជា Tambora ឆ្នាំ ១៨១៥ និង Krakatoa ឆ្នាំ ១៨៨៣ នៅសតវត្សរ៍ទី ១៩ ព្រមទាំង Novarupta ឆ្នាំ ១៩១២, ភ្នំ St. Helens ឆ្នាំ ១៩៨០ និង Pinatubo ឆ្នាំ ១៩៩១ នៅសតវត្សរ៍ទី ២០។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តំបន់ភ្នំភ្លើងជាច្រើនបានក្លាយជាកន្លែងទេសចរណ៍ និងតំបន់អភិរក្សដ៏សំខាន់។ តាម Wikipedia ការផ្ទុះរបស់ប្រភពទឹកក្ដៅ Castle (Castle Geyser) នៅឧទ្យានជាតិ Yellowstone របស់សហរដ្ឋអាមេរិក គឺជាឧទាហរណ៍នៃបាតុភូតកម្ដៅក្រោមដីដែលទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរយ៉ាងច្រើន។ បឹង Crater Lake ក្នុងរដ្ឋ Oregon ជាបឹងប្រភពភ្នំភ្លើងដ៏ល្បី ខណៈឧទ្យាន Capulin Volcano National Monument នៅរដ្ឋ New Mexico ក៏ជាកន្លែងអភិរក្សភ្នំភ្លើងដែលបើកឱ្យមហាជនទស្សនាផងដែរ។ បឹង Taupō នៅប្រទេសនូវែលសេឡង់ ជាបឹងដែលកើតពីភ្នំភ្លើង ស្ថិតក្នុងទំនាប caldera នៃភ្នំភ្លើងយក្ស Taupō (supervolcano)។

តាមផ្នែកវប្បធម៌ Wikipedia បានរៀបរាប់ថា ភ្នំភ្លើង Stromboli នៅឆ្នេរសមុទ្រ Sicily បានផ្ទុះជាបន្តបន្ទាប់រាប់ពាន់ឆ្នាំ ដែលធ្វើឱ្យគេហៅវាថា «បង្គោលភ្លើងនៃសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ»។ ចំណែកភ្នំភ្លើងខែល Skjaldbreiður នៅអ៊ីស្លង់ មានឈ្មោះប្រែថា «ខែលធំទូលាយ» ដែលបង្ហាញពីរបៀបដែលអ្នកស្រុកដាក់ឈ្មោះភ្នំភ្លើងតាមរូបរាងរបស់វា។ លើសពីនេះ ភ្នំភ្លើងភក់នៅ Gobustan ក៏ជាបាតុភូតធម្មជាតិមួយប្រភេទទៀតដែលទាក់ទាញការចាប់អារម្មណ៍ផងដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ ភ្នំភ្លើងនៅតែផ្ទុះខ្លាំងៗ ហើយទាក់ទាញការយកចិត្តទុកដាក់ពីសកលលោក។ តាម Wikipedia រូបភាពផ្កាយរណបបានថតការផ្ទុះរបស់ភ្នំភ្លើង Hunga Tonga–Hunga Haʻapai នៅមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក កាលពីថ្ងៃទី ១៥ ខែមករា ឆ្នាំ ២០២២ រីឯការផ្ទុះ Litli-Hrútur (Fagradalsfjall) នៅអ៊ីស្លង់ ក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ ក៏ត្រូវបានគេថតទុកពីលើយន្តហោះផងដែរ។

ការឃ្លាំមើលភ្នំភ្លើងបានក្លាយជាផ្នែកសំខាន់មួយនៃវិទ្យាសាស្ត្របច្ចុប្បន្ន។ តាមទិន្នន័យដែល Wikipedia បានបង្ហាញ ក្រាហ្វវិទ្យុសកម្មព្រះអាទិត្យរវាងឆ្នាំ ១៩៥៨ និង ២០០៨ នៅភ្នំ Mauna Loa បានបង្ហាញថា វិទ្យុសកម្មព្រះអាទិត្យធ្លាក់ចុះបន្ទាប់ពីការផ្ទុះភ្នំភ្លើងធំៗ ដែលបញ្ជាក់ពីឥទ្ធិពលរបស់ភ្នំភ្លើងមកលើអាកាសធាតុ។ ការវាស់កំហាប់ឧស្ម័នស្ពាន់ធ័រឌីអុកស៊ីតពីលើភ្នំភ្លើង Sierra Negra នៅកោះ Galapagos អំឡុងការផ្ទុះក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ ២០០៥ ក៏ជាឧទាហរណ៍នៃការតាមដានឧស្ម័នភ្នំភ្លើងផងដែរ។

សម្រាប់អ្នកអាននៅកម្ពុជា ប្រធានបទនេះពាក់ព័ន្ធនឹងប្រទេសជិតខាងក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍មួយចំនួន ដែលស្ថិតនៅលើក្រវាត់ភ្លើងប៉ាស៊ីហ្វិក។ ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី ដែលជាសមាជិកអាស៊ាន បានជួបប្រទះការផ្ទុះភ្នំភ្លើងជាញឹកញាប់ ដូចជាការផ្ទុះភ្នំ Rinjani នៅកោះ Lombok ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៤ ជាដើម។ ព្រឹត្តិការណ៍ដូចជាការផ្ទុះ Hunga Tonga–Hunga Haʻapai ឆ្នាំ ២០២២ និងការផ្ទុះនៅអ៊ីស្លង់ឆ្នាំ ២០២៣ បានបង្ហាញថា ភ្នំភ្លើងនៅតែជាបាតុភូតធម្មជាតិដែលពិភពលោកត្រូវតាមដានជាប្រចាំ។