ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ច្រាំងខាងលិច (អង់គ្លេស៖ West Bank) គឺជាទឹកដីដ៏ធំមួយក្នុងចំណោមទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនពីរ ដោយសល់មួយទៀតជាតំបន់ហ្គាហ្សាស្ទ្រីប។ វាជាតំបន់ដីគោកដែលស្ថិតនៅលើច្រាំងខាងលិចនៃទន្លេហ្សកដានី ក្បែរសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ ក្នុងតំបន់ឡេវ៉ង់អាស៊ីខាងលិច។ វាមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងហ្ស៊កដានី និងសមុទ្រស្លាប់នៅខាងកើត ហើយនៅសល់គ្រប់ទិសត្រូវបានព័ទ្ធជុំវិញដោយអ៊ីស្រាអែល។ តាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៦៧ មក ទឹកដីនេះស្ថិតក្រោមការកាន់កាប់របស់យោធាអ៊ីស្រាអែល ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាខុសច្បាប់ក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ ដូចមានក្នុងសេចក្ដីសម្រេចជាច្រើនរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ និងតុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ។ ច្រាំងខាងលិចមានសារៈសំខាន់ដោយសារកន្លែងសាសនាប្រវត្តិសាស្ត្រជាច្រើន និងជាចំណុចកណ្ដាលនៃជម្លោះអ៊ីស្រាអែល-ប៉ាឡេស្ទីនអស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia ច្រាំងខាងលិចគ្របដណ្ដប់ផ្ទៃដីប្រមាណ ៥,៦៥៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (មិនរាប់បញ្ចូលហ្សេរុយសាឡឹមខាងកើតទេ)។ លក្ខណៈភូមិសាស្ត្ររួមមានជួរភ្នំយូដានៅកណ្តាល ជ្រលងភ្នំហ្សកដានីដ៏មានជីជាតិ និងជម្រាលចុះទៅសមុទ្រស្លាប់ដែលជាចំណុចទាបបំផុតលើផែនដី។ អាកាសធាតុគឺបែបមេឌីទែរ៉ាណេ ដោយមានរដូវក្តៅស្ងួត និងរដូវរងាសើមល្មម។

ចំនួនប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅច្រាំងខាងលិចត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានប្រហែល ៣ លាននាក់ (គិតត្រឹមឆ្នាំ ២០២៣) ដែលភាគច្រើនជាមូស្លីមស៊ុននី ដោយមានជនជាតិភាគតិចគ្រិស្តសាសនិកមួយចំនួនតូចនៅក្នុងតំបន់ដូចជាបេថ្លេហិម និងរ៉ាម៉ាឡា។ លើសពីនេះ មានអ្នកតាំងទីលំនៅអ៊ីស្រាអែលប្រមាណ ៤៥០,០០០ នាក់រស់នៅក្នុងការតាំងទីលំនៅនានា ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាខុសច្បាប់ដោយច្បាប់អន្តរជាតិ។ ភាសាអារ៉ាប់ជាភាសាផ្លូវការ ហើយភាសាហេប្រ៊ូក៏ត្រូវបាននិយាយយ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងចំណោមសហគមន៍អ្នកតាំងទីលំនៅ។ ទីក្រុងសំខាន់ៗរួមមាន ហេប្រុន (Al-Khalil) ណាប្លុស ជេនីន រ៉ាម៉ាឡា (ជាទីស្នាក់ការរដ្ឋបាលនៃអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន) បេថ្លេហិម និងយេរីខូ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia តំបន់ដែលឥឡូវជាច្រាំងខាងលិចធ្លាប់ជាផ្នែកនៃចក្រភពអូតូម៉ង់រហូតដល់ការដួលរលំរបស់ខ្លួនក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី១។ បន្ទាប់មក វាស្ថិតនៅក្រោមអាណត្តិអង់គ្លេសសម្រាប់ប៉ាឡេស្ទីន។ នៅឆ្នាំ ១៩៤៧ ផែនការបែងចែករបស់អង្គការសហប្រជាជាតិបានស្នើឱ្យមានរដ្ឋអារ៉ាប់ និងរដ្ឋជ្វីហ្វ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានបដិសេធដោយភាគីអារ៉ាប់។ ក្នុងសង្គ្រាមអារ៉ាប់-អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ ១៩៤៨ កងកម្លាំងហ្ស៊កដានីបានកាន់កាប់ច្រាំងខាងលិច រួមទាំងហ្សេរុយសាឡឹមខាងកើត ហើយក្រោយមកហ្ស៊កដានីបានប្រកាសបញ្ចូលទឹកដីនេះជាផ្លូវការ ទោះបីមានតែចក្រភពអង់គ្លេស និងប៉ាគីស្ថានទេដែលទទួលស្គាល់។

សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៧ បានផ្លាស់ប្ដូរស្ថានភាពយ៉ាងខ្លាំង៖ អ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់ច្រាំងខាងលិចពីហ្ស៊កដានី ហើយបានចាប់ផ្ដើមគ្រប់គ្រងយោធាដែលបន្តរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ កិច្ចព្រមព្រៀងអូស្លូនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ បាននាំមកនូវការបង្កើតអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន និងការបែងចែកទឹកដីជាតំបន់ A, B និង C ដោយផ្តល់កម្រិតនៃការគ្រប់គ្រងស្វយ័តដល់ប៉ាឡេស្ទីនក្នុងតំបន់មួយចំនួន។ ទោះយ៉ាងណា ការពង្រីកការតាំងទីលំនៅរបស់អ៊ីស្រាអែល ការសាងសង់របាំងការពារច្រាំងខាងលិច និងការបះបោរលើកទីពីរ (Intifada) បានធ្វើឱ្យដំណើរការសន្តិភាពជួបការលំបាក ហើយការចរចាបានផ្អាកតាំងពីឆ្នាំ ២០១៤។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចនៃច្រាំងខាងលិចត្រូវបានពិពណ៌នាដោយ Wikipedia ថាមានការពឹងផ្អែកខ្លាំងលើអ៊ីស្រាអែល ជាពិសេសលើទីផ្សារការងារ និងការនាំចេញ-នាំចូល។ វិស័យកសិកម្មដើរតួនាទីសំខាន់ ដោយការដាំអូលីវ បន្លែ និងផ្លែឈើគឺជាដំណាំចម្បង។ ទោះបីជាមានធនធានមនុស្សចេះអក្សរខ្ពស់ក៏ដោយ ការរឹតបន្តឹងចលនាដោយសារប៉ុស្តិ៍ត្រួតពិនិត្យ និងឧបសគ្គនានាបានរារាំងកំណើនសេដ្ឋកិច្ច ដែលធ្វើឱ្យអត្រាគ្មានការងារធ្វើនៅតែខ្ពស់ ជាពិសេសក្នុងចំណោមយុវជន។ វិស័យទេសចរណ៍សាសនា ជាពិសេសទៅកាន់បេថ្លេហិម (កន្លែងកំណើតព្រះយេស៊ូ) និងហេប្រុន (រូងភ្នំបុព្វបុរស) ក៏ជាប្រភពចំណូលដ៏សំខាន់ផងដែរសម្រាប់សេដ្ឋកិច្ចក្នុងតំបន់។

នៅផ្នែកវប្បធម៌ ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅច្រាំងខាងលិចរក្សាប្រពៃណីអារ៉ាប់ដ៏សម្បូរបែប។ តន្រ្តី និងរបាំប្រពៃណីដូចជា dabke ត្រូវបានសម្ដែងនៅក្នុងពិធីបុណ្យ និងព្រឹត្តិការណ៍សង្គម។ សិល្បៈប៉ាឡេស្ទីន និងអក្សរសាស្រ្តក៏កំពុងរីកចម្រើន ជាមួយនឹងស្ថាប័នអប់រំដូចជា សាកលវិទ្យាល័យ Birzeit និងសាកលវិទ្យាល័យជាតិ An-Najah ដែលបណ្ដុះបណ្ដាលយុវជនជំនាន់ក្រោយ។ ម្ហូបអាហារប្រពៃណីដូចជា maqluba, musakhan និង kanafeh ឆ្លុះបញ្ចាំងពីអត្តសញ្ញាណដ៏រឹងមាំរបស់ប្រជាជន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅក្នុងបរិបទបច្ចុប្បន្ន (ឆ្នាំ ២០២៦) ច្រាំងខាងលិចនៅតែជាតំបន់ដែលមានភាពតានតឹងខ្ពស់។ យោងតាម Wikipedia និងការរាយការណ៍ពីសារព័ត៌មានដូចជា BBC និង Reuters ការពង្រីកការតាំងទីលំនៅរបស់អ៊ីស្រាអែលបន្តទទួលរងការថ្កោលទោសពីសហគមន៍អន្តរជាតិ ដោយអង្គការសហប្រជាជាតិ និងសហភាពអឺរ៉ុបបានព្រមានថាវាគំរាមកំហែងដល់លទ្ធភាពនៃដំណោះស្រាយរដ្ឋពីរ។ ការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងកងកម្លាំងសន្តិសុខអ៊ីស្រាអែល និងក្រុមប្រដាប់អាវុធប៉ាឡេស្ទីន កើតឡើងជាញឹកញាប់ ជាពិសេសនៅទីក្រុងជេនីន និងណាប្លុស។ វិបត្តិមនុស្សធម៌នៅហ្គាហ្សាស្ទ្រីបដែលកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០២៤ ក៏បានជះឥទ្ធិពលអវិជ្ជមានដល់ច្រាំងខាងលិច ដោយធ្វើឱ្យមានការកើនឡើងនៃអំពើហិង្សារវាងអ្នកតាំងទីលំនៅ និងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន។ អនាគតនៅតែមិនច្បាស់លាស់ ខណៈដែលការខិតខំប្រឹងប្រែងផ្នែកការទូតដើម្បីដោះស្រាយជម្លោះនៅតែជាប់គាំង។