ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ស្ត្រីគឺជាមនុស្សស្រីដែលមានវ័យពេញវ័យ ចំណែកមុនវ័យនេះគេប្រើពាក្យថាក្មេងស្រី។ តាមជីវៈវិទ្យា ស្ត្រីមានក្រូម៉ូសូមភេទ XX ដែលកំណត់ការវិវត្តជាស្រីតាំងពីកំណើត ដូចបានបង្ហាញក្នុងរូបភាពក្រូម៉ូសូម (Spectral karyotype) របស់ Wikipedia។ ប្រព័ន្ធបន្តពូជរបស់ស្ត្រីរួមមានស្បូន អូវែ និងប្រឡាយស្បូន ដែលអនុញ្ញាតឱ្យមានការបង្កកំណើត ការមានផ្ទៃពោះ (ដូចរូបថតស្ត្រីមានផ្ទៃពោះ ២៦ សប្តាហ៍) និងការបំបៅដោះកូន។ លក្ខណៈផ្លូវភេទទីពីររបស់ស្ត្រីរួមមានសុដន់ ត្រគាកធំ សំឡេងស្រទន់ និងការមានសក់រាងកាយតិច ដែលសុទ្ធតែស្ថិតក្រោមឥទ្ធិពលអ័រម៉ូនអេស្ត្រូសែន។ ក្នុងជីវិត ស្ត្រីឆ្លងកាត់ដំណាក់កាលសំខាន់ៗដូចជាការមានរដូវដំបូង (menarche) សមត្ថភាពបន្តពូជ ការមានផ្ទៃពោះ និងចុងក្រោយការអស់រដូវ (menopause)។ ទោះបីយ៉ាងនេះក្តី អត្តសញ្ញាណយេនឌ័រគឺជាបញ្ហាស្មុគស្មាញខាងចិត្តសាស្ត្រ និងសង្គម ហើយមនុស្សមួយចំនួនដែលមានភេទស្រីពីកំណើត អាចមិនស្គាល់ខ្លួនជាស្ត្រី ដូចជាបុរសប្តូរភេទជាដើម។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមទិន្នន័យពី Wikipedia ស្ត្រីមានចំនួនប្រហែលពាក់កណ្តាលនៃចំនួនប្រជាជនពិភពលោក គឺប្រមាណ ៤៩.៥%។ ការចែកចាយស្ត្រីតាមតំបន់មានបំរែបំរួលបន្តិចបន្តួច ប៉ុន្តែជាទូទៅគ្មានភាពខុសគ្នាខ្លាំងទេ។ ផែនទីអាយុសង្ឃឹមដែលបានមកពី Wikipedia បង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា ស្ត្រីនៅក្នុងប្រទេសស្ទើរតែទាំងអស់ (ពណ៌ផ្កាឈូក) មានអាយុសង្ឃឹមវែងជាងបុរស ដែលអាចមកពីកត្តាជីវៈ រួមទាំងការការពារពីជំងឺបេះដូងដោយអ័រម៉ូនអេស្ត្រូសែន។ ផ្ទុយមកវិញ នៅប្រទេសមួយចំនួននៅអាហ្វ្រិកខាងត្បូង (ពណ៌ខៀវ) ស្ត្រីមានអាយុខ្លីជាងបុរស ដោយសារតែការឆ្លងរាលដាលធំនៃមេរោគអេដស៍ (HIV/AIDS) ដែលប៉ះពាល់ដល់ស្ត្រីច្រើន។ ទាក់ទងនឹងចំនួនកំណើត ជាទូទៅមានកំណើតក្មេងប្រុសច្រើនជាងក្មេងស្រីបន្តិច (អត្រាភេទពីកំណើត) ប៉ុន្តែអត្រាមរណភាពខ្ពស់ក្នុងចំណោមបុរសវ័យក្មេងធ្វើឱ្យនៅវ័យចាស់ ស្ត្រីមានចំនួនលើសបុរស។ រូបថតគ្រួសារបីជំនាន់ (ជីដូន ម្តាយ កូនស្រី) ក៏ជានិមិត្តសញ្ញានៃការបន្តវេនតួនាទីស្ត្រីក្នុងគ្រួសារ និងសង្គមផងដែរ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដើម ស្ត្រីមានតួនាទីសំខាន់ជាអ្នកប្រមូលស្បៀង និងថែទាំកូន ខណៈបុរសប្រមាញ់សត្វ។ ទោះយ៉ាងណា នៅក្នុងសង្គមកសិកម្ម និងឧស្សាហកម្ម ស្ត្រីត្រូវបានកំណត់តួនាទីក្នុងផ្ទះ ហើយប្រព័ន្ធបុព្វបុរសនិយមបានគ្របដណ្តប់ស្ទើរគ្រប់វិស័យ។ ចលនាទាមទារសិទ្ធិស្ត្រីចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សរ៍ទី១៩ ដោយមានការតវ៉ាដើម្បីសិទ្ធិបោះឆ្នោត (suffrage) ហើយបានទទួលជោគជ័យនៅតាមប្រទេសនានា។ យោងតាម Wikipedia សមិទ្ធិផលគួរឱ្យកត់សម្គាល់រួមមាន លោកស្រី ម៉ារី គុយរី (Marie Curie) ដែលជាស្ត្រីទីមួយទទួលពានរង្វាន់ណូបែល (ផ្នែករូបវិទ្យាឆ្នាំ១៩០៣) និងក្រោយមកទទួលបានមួយទៀតផ្នែកគីមី (១៩១១) ដែលធ្វើឱ្យលោកស្រីជាមនុស្សតែម្នាក់ដែលឈ្នះណូបែលក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រពីរផ្សេងគ្នា។ នៅឆ្នាំ១៩៦០ លោកស្រី ស៊ីរីម៉ាវ៉ូ បង់ដារ៉ានែកេ (Sirimavo Bandaranaike) បានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីស្ត្រីទីមួយតាមរយៈការបោះឆ្នោតនៅប្រទេសស្រីលង្កា។ ទោះបីមានវឌ្ឍនភាពក៏ដោយ ក៏ប្រវត្តិសាស្ត្របានកត់ត្រាទុកនូវអំពើរំលោភសិទ្ធិស្ត្រីជាប្រព័ន្ធ ដូចជាកម្មវិធីបង្ខំឱ្យស្ត្រីគ្មានកូន (sterilization) ដែលបានអនុវត្តនៅសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទេសដទៃទៀត ដោយមានការគាំទ្រពីចលនាបញ្ញត្តិពន្ធុវិទ្យា (eugenics) ដូចផ្ទាំងរូបភាពពីឆ្នាំ១៩២១ ដែល Wikipedia បានបង្ហាញ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

នៅក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ច ស្ត្រីនៅតែប្រឈមនឹងឧបសគ្គជាច្រើន ជាពិសេសក្នុងការទទួលបានការអប់រំ និងការងារសមរម្យ។ យោងតាម Wikipedia រូបថតស្ត្រីដែលកំពុងរៀនអក្សរនៅបូលីវី បង្ហាញពីកិច្ចខិតខំលើកកម្ពស់អក្ខរកម្ម ដែលជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃការពង្រឹងអំណាចសេដ្ឋកិច្ចរបស់ស្ត្រី។ ខាងវប្បធម៌ ស្ត្រីច្រើនត្រូវបានរំពឹងឱ្យប្រកាន់តួនាទីតាមប្រពៃណី ប៉ុន្តែមានបុគ្គលដែលហ៊ានបំបែកក្របខណ្ឌទាំងនេះ ដូចជាស្ត្រីមូស្លីមអេហ្ស៊ីបដែលធ្វើការជាជាងកាត់សក់បុរស (រូបថត Wikipedia) ដើម្បីប្រឈមនឹងការរិះគន់សង្គម។ រូបគំនូរបុរាណ «ការកើតនៃ Venus» របស់លោក សាន់ដ្រូ បូទីឆេលី (Sandro Botticelli) ក៏ជាតំណាងនៃភាពស្រី និងនាគទេពីនៃស្នេហា និងការមានកូន ដែលមានឥទ្ធិពលលើវប្បធម៌បស្ចិម។ ទិន្នន័យពីតារាងរបស់ Wikipedia ក៏បង្ហាញថា អត្រាកំណើតក្រៅអាពាហ៍ពិពាហ៍បានកើនឡើងនៅក្នុងប្រទេសជាច្រើនចន្លោះឆ្នាំ១៩៨០ និង២០០៧ ដែលបញ្ជាក់ពីការផ្លាស់ប្តូររចនាសម្ព័ន្ធគ្រួសារ និងឯករាជ្យភាពរបស់ស្ត្រី។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

បច្ចុប្បន្ននេះ ស្ត្រីបន្តប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងអំពើហិង្សា និងការរំលោភសិទ្ធិក្នុងទម្រង់ផ្សេងៗ។ តាម Wikipedia ផ្លាកសញ្ញាយុទ្ធនាការនៅក្បែរកាពឆូវ៉ា ប្រទេសអ៊ូហ្កង់ដា បានអំពាវនាវប្រឆាំងនឹងការកាត់ស្បែកស្ត្រី (FGM) ដែលជាទម្លាប់បង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់សុខភាពរាងកាយ និងផ្លូវចិត្តរបស់ក្មេងស្រី និងស្ត្រី។ ក្នុងវិស័យការពារជាតិ ស្ត្រីក៏បានបង្ហាញភាពក្លាហាន ដូចករណីទាហានម៉ារីនសហរដ្ឋអាមេរិកពីររូបដែលបានចូលរួមល្បាតនៅអាហ្វហ្កានីស្ថានក្នុងឆ្នាំ២០១០ (រូបថត Wikipedia) ជាក់ស្តែងបំបែកក្របខណ្ឌយេនឌ័រ។ ទន្ទឹមនេះ បញ្ហាដូចជាការធ្វើឱ្យស្ត្រីគ្មានកូនដោយបង្ខំ (sterilization) ដែលធ្លាប់កើតមានជាប្រវត្តិសាស្ត្រ គឺជាការដាស់តឿនអំពីសារៈសំខាន់នៃការការពារសិទ្ធិបន្តពូជ និងសិទ្ធិមនុស្សរបស់ស្ត្រី។ ទាំងអស់នេះសុទ្ធតែជាផ្នែកនៃកិច្ចខិតខំជាបន្តដើម្បីសមភាពយេនឌ័រ ដែលត្រូវបានគាំទ្រដោយសហគមន៍អន្តរជាតិ និងចលនាសង្គមស៊ីវិល។