ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោក (World Heritage Site) គឺជាទីតាំង ឬតំបន់ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ និងការពារដោយច្បាប់អន្តរជាតិ ក្រោមអនុសញ្ញាបេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូ (UNESCO)។ យោងតាមវិគីភីឌា ទីតាំងទាំងនេះត្រូវបានវាយតម្លៃថាមាន "បេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ និងធម្មជាតិដែលមានតម្លៃឆ្នើមជាសកល" (Outstanding Universal Value) ហើយត្រូវបានការពារដើម្បីផលប្រយោជន៍របស់មនុស្សជាតិទាំងអស់។

គោលដៅចម្បងគឺរក្សាទុកនូវសម្បត្តិវប្បធម៌ ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងធម្មជាតិ មិនឱ្យបាត់បង់ ដោយសារការអភិវឌ្ឍន៍ សង្គ្រាម ឬគ្រោះធម្មជាតិ។ គិតត្រឹមខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២៤ មានតំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោកសរុបចំនួន ១.១៩៩ កន្លែង នៅក្នុងប្រទេសចំនួន ១៦៨ ដោយក្នុងនោះ ៩៣៣ ជាតំបន់វប្បធម៌, ២២៧ ជាតំបន់ធម្មជាតិ និង ៣៩ ជាតំបន់ចម្រុះ។

ភូមិសាស្ត្រ និងការចែកចាយ

ប្រភព: Wikipedia

តំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោកត្រូវបានចែកចាយនៅគ្រប់ទ្វីប លើកលែងតែអង់តាក់ទិក។ ទ្វីបអឺរ៉ុបមានចំនួនច្រើនជាងគេ ដោយសារដង់ស៊ីតេប្រវត្តិសាស្ត្រខ្ពស់ និងការគាំទ្រពីរដ្ឋាភិបាល។ បណ្តាប្រទេសដែលមានចំនួនតំបន់ច្រើនជាងគេរួមមាន អ៊ីតាលី (៥៩ ទីតាំង) ចិន (៥៧) អាល្លឺម៉ង់ (៥២) បារាំង (៥១) និងអេស្ប៉ាញ (៥០)។

ទោះបីជាទីតាំងទាំងនេះមិនមែនជាកន្លែងរស់នៅតាមន័យធម្មតាក៏ដោយ ក៏វាមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងស៊ីជម្រៅជាមួយសហគមន៍មូលដ្ឋាន។ តំបន់ខ្លះដូចជាទីក្រុងបុរាណ និងមជ្ឈមណ្ឌលប្រវត្តិសាស្ត្រ មានប្រជាជនរស់នៅ និងដំណើរការសេដ្ឋកិច្ចជាប្រចាំ។ ការគ្រប់គ្រងតុល្យភាពរវាងការអភិរក្ស និងសិទ្ធិរស់នៅរបស់ប្រជាជន គឺជាបញ្ហាប្រឈមសម្រាប់គ្រប់ភាគីពាក់ព័ន្ធ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

គំនិតនៃការការពារបេតិកភណ្ឌរួមរបស់មនុស្សជាតិ បានកើតឡើងក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២។ នៅឆ្នាំ ១៩៥៤ អនុសញ្ញាទីក្រុងឡាអេ (Hague Convention) បានផ្តោតលើការការពារសម្បត្តិវប្បធម៌ក្នុងពេលមានជម្លោះប្រដាប់អាវុធ ប៉ុន្តែវាមិនបានគ្របដណ្តប់ដល់ការគំរាមកំហែងពីកត្តាធម្មជាតិ ឬការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចទេ។

ចំណុចរបត់ដ៏សំខាន់បានកើតឡើងនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៦០ នៅពេលដែលរដ្ឋាភិបាលអេហ្ស៊ីបគ្រោងសាងសង់ទំនប់អាស្វាន (Aswan Dam) ដែលគំរាមលិចប្រាសាទអាប៊ូស៊ីមបែល (Abu Simbel) និងប្រាសាទបុរាណដទៃទៀត។ យូណេស្កូ បានផ្តួចផ្តើមយុទ្ធនាការអន្តរជាតិមួយ ដើម្បីរុះរើ និងផ្លាស់ទីប្រាសាទទៅកាន់ទីតាំងថ្មី ដោយទទួលបានជោគជ័យ។ យុទ្ធនាការនេះបានបង្ហាញពីតម្រូវការនៃកិច្ចសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិដើម្បីការពារបេតិកភណ្ឌរួម។

លទ្ធផលគឺអនុសញ្ញាបេតិកភណ្ឌពិភពលោក (World Heritage Convention) ដែលត្រូវបានអនុម័តដោយយូណេស្កូ នៅថ្ងៃទី ១៦ វិច្ឆិកា ១៩៧២។ អនុសញ្ញានេះបង្កើតប្រព័ន្ធមួយសម្រាប់កំណត់អត្តសញ្ញាណ និងការពារទីតាំងដែលមានតម្លៃឆ្នើមជាសកល។ នៅឆ្នាំ ១៩៧៨ កោះហ្គាឡាបាហ្គូស (អេក្វាឌ័រ) និងឧទ្យានជាតិយ៉េឡូស្តូន (សហរដ្ឋអាមេរិក) គឺជាចំណោមទីតាំងដំបូងដែលបានចុះក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោក។

ផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ការដាក់បញ្ចូលទីតាំងណាមួយក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោក ជារឿយៗនាំឱ្យមានការកើនឡើងភ្ញៀវទេសចរណ៍យ៉ាងឆាប់រហ័ស។ នេះអាចបង្កើតប្រាក់ចំណូលដ៏ច្រើនសម្រាប់សេដ្ឋកិច្ចមូលដ្ឋាន និងជាតិ។ ឧទាហរណ៍ តំបន់អង្គរវត្តរបស់កម្ពុជាទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចររាប់លាននាក់ក្នុងមួយឆ្នាំ ដែលជាប្រភពចំណូលដ៏សំខាន់សម្រាប់សេដ្ឋកិច្ចជាតិ។

ប៉ុន្តែ ការដាក់ឈ្មោះក៏ភ្ជាប់មកនូវកាតព្វកិច្ចថែរក្សាយ៉ាងតឹងរឹង ដែលអាចកំហិតការអភិវឌ្ឍន៍ និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ។ លើសពីនេះ ទេសចរណ៍ហួសកម្រិត (overtourism) បានក្លាយជាបញ្ហាធ្ងន់ធ្ងរ ដោយធ្វើឱ្យខូចខាតផ្ទាំងគំនូរបុរាណ ប្រាសាទ និងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី។ ករណីនៅទីក្រុងវ៉េនីស (អ៊ីតាលី) និងកោះហ្គាឡាបាហ្គូស បង្ហាញពីភាពតានតឹងនេះ។

ខាងវប្បធម៌ តំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោក ដើរតួនាទីជាអ្នកថែរក្សាអត្តសញ្ញាណ និងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ពួកវាជាប្រភពសិក្សាស្រាវជ្រាវ និងការអប់រំ ជួយពង្រឹងមោទនភាពជាតិ និងការយល់ដឹងអន្តរវប្បធម៌។ ការអភិរក្សប្រកបដោយចីរភាព គឺចាំបាច់ដើម្បីឱ្យតម្លៃទាំងនេះបន្តសម្រាប់មនុស្សជំនាន់ក្រោយ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅបច្ចុប្បន្ន បញ្ហាប្រឈមធំៗសម្រាប់តំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោករួមមានការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ សង្គ្រាម និងការអភិវឌ្ឍន៍គ្មាននិរន្តរភាព។ យូណេស្កូ រក្សាបញ្ជី "បេតិកភណ្ឌពិភពលោកក្នុងគ្រោះថ្នាក់" (List of World Heritage in Danger) ដែលរួមមានទីតាំងដូចជាថ្មប៉ប្រះទឹកហ្គ្រេតបារីយេ (អូស្ត្រាលី) ដែលរងការគំរាមកំហែងពីការឡើងកម្តៅសមុទ្រ និងទីក្រុងបុរាណនៅស៊ីរី អ៊ីរ៉ាក់ និងអ៊ុយក្រែន ដែលត្រូវបានបំផ្លាញដោយសង្គ្រាម។

សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា តំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោកមានសារៈសំខាន់ទាំងផ្នែកវប្បធម៌ និងសេដ្ឋកិច្ច។ រមណីយដ្ឋានអង្គរវត្ត ត្រូវបានចុះបញ្ជីក្នុងឆ្នាំ ១៩៩២ ហើយត្រូវបានដកចេញពីបញ្ជីគ្រោះថ្នាក់នៅឆ្នាំ ២០០៤ បន្ទាប់ពីកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងអភិរក្សយ៉ាងធំធេង។ ប្រាសាទព្រះវិហារ បានចុះបញ្ជីនៅឆ្នាំ ២០០៨ តំបន់សំបូរព្រៃគុក នៅឆ្នាំ ២០១៧ និងរមណីយដ្ឋានកោះកេរ នៅឆ្នាំ ២០២៣។ ការដាក់បញ្ចូលទាំងនេះបានជំរុញការវិនិយោគលើហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងទេសចរណ៍ ប៉ុន្តែក៏បង្កើតការព្រួយបារម្ភអំពីការគ្រប់គ្រងទីតាំង និងការបាត់បង់សោភ័ណភាពដោយសារការសាងសង់មិនសមរម្យ។

កិច្ចប្រជុំប្រចាំឆ្នាំរបស់គណៈកម្មាធិការបេតិកភណ្ឌពិភពលោក បន្តដើរតួនាទីក្នុងការតែងតាំងទីតាំងថ្មី និងត្រួតពិនិត្យស្ថានភាពទីតាំងដែលកំពុងប្រឈម។ កិច្ចសហការរវាងរដ្ឋាភិបាល យូណេស្កូ និងសហគមន៍មូលដ្ឋាន គឺជាគន្លឹះដ៏សំខាន់ដើម្បីធានាថាបេតិកភណ្ឌទាំងនេះអាចរស់រានមានជីវិតសម្រាប់អនាគតកូនចៅជំនាន់ក្រោយ។