ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ហ្ស៊ីមបាវ៉េ ដែលមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា សាធារណរដ្ឋហ្ស៊ីមបាវ៉េ គឺជាប្រទេសគ្មានព្រំប្រទល់ជាប់សមុទ្រនៅតំបន់អាហ្វ្រិកអាគ្នេយ៍។ ឈ្មោះ «ហ្ស៊ីមបាវ៉េ» មានប្រភពពីភាសាស្យូណា មានន័យថា «ផ្ទះថ្ម» ដែលសំដៅលើប្រាសាទថ្មដ៏ធំនៃមហាហ្ស៊ីមបាវ៉េ (Great Zimbabwe)។ ប្រទេសនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់អាហ្វ្រិកខាងត្បូង បុតស្វាណា សំប៊ី និងម៉ូសំប៊ិក។ រដ្ឋធានីនិងទីក្រុងធំជាងគេគឺ ហារ៉ា (Harare) ហើយទីក្រុងធំទីពីរគឺ ប៊ូឡាវ៉ាយ៉ូ (Bulawayo)។ តាម Wikipedia ហ្ស៊ីមបាវ៉េមានប្រជាជនប្រមាណ ១៥ លាននាក់ និងមានភាសាផ្លូវការ ១៦ ភាសា ដោយភាសាអង់គ្លេស ស្យូណា និងអ៊ិនដេបេឡេ ជាភាសាប្រើប្រាស់ទូទៅជាងគេ។ កាលពីអតីតកាល ប្រទេសនេះត្រូវបានស្គាល់ជា «រតនភណ្ឌនៃទ្វីបអាហ្រ្វិក» ដោយសារសេដ្ឋកិច្ចរឹងមាំនិងធនធានដ៏សម្បូរបែប ប៉ុន្តែប៉ុន្មានទសវត្សចុងក្រោយនេះ បានប្រឈមនឹងវិបត្តិធ្ងន់ធ្ងរ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia ហ្ស៊ីមបាវ៉េស្ថិតលើខ្ពង់រាបខ្ពស់ មានកម្ពស់មធ្យមចន្លោះ ៩០០ ទៅ ១ ៥០០ ម៉ែត្រ ហើយចំណុចខ្ពស់បំផុតគឺភ្នំណាយ៉ានកានី (Mount Nyangani)។ ទន្លេសំខាន់ៗមាន សំបេហ្ស៊ីនៅខាងជើង និងលីមប៉ូប៉ូនៅខាងត្បូង។ ទឹកធ្លាក់វិចតូរីយ៉ា (Victoria Falls) ជាទឹកធ្លាក់ធំជាងគេមួយក្នុងពិភពលោក ស្ថិតនៅលើទន្លេសំបេហ្ស៊ី និងជាកន្លែងទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់។ បឹងការីបា (Lake Kariba) ជាបឹងសិប្បនិម្មិតធំមួយ។ អាកាសធាតុភាគច្រើនជាត្រូពិច ដោយមានរដូវវស្សាពីខែវិច្ឆិកាដល់ខែមីនា។ តំបន់ភាគខាងកើតមានភ្នំខ្ពស់ និងព្រៃសើម ចំណែកឯតំបន់ទាបមានវាលស្មៅសាវ៉ាន់ ដែលជាជម្រកសត្វព្រៃជាច្រើន។

ប្រជាជនភាគច្រើនជាជនជាតិស្យូណា (ប្រមាណ ៨០ %) និងអ៊ិនដេបេឡេ (ប្រមាណ ២០ %) ហើយមានក្រុមជនជាតិភាគតិចដូចជា តុងហ្កា វេនដា និងសាន។ ភាសាទាំង ១៦ ផ្លូវការ ឆ្លុះបញ្ចាំងពីពហុវប្បធម៌។ សាសនាសំខាន់គឺគ្រិស្តសាសនា តែក៏មានអ្នកកាន់ជំនឿប្រពៃណីដែរ។ ប្រជាជនប្រមាណ ៦០ % រស់នៅតាមជនបទ ប៉ុន្តែនិន្នាការធ្វើចំណាកស្រុកទៅទីក្រុងកើនឡើង។ គួរកត់សម្គាល់ថា អត្រាមរណភាពធ្លាប់កើនឡើងខ្ពស់ដោយសារជំងឺអេដស៍ ប៉ុន្តែបានថយចុះបន្តិចម្តងៗក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីនេះ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមកំណត់ត្រា Wikipedia តំបន់ហ្ស៊ីមបាវ៉េបច្ចុប្បន្នធ្លាប់ជាទីតាំងអរិយធម៌បុរាណ ដូចជាអាណាចក្រមហាហ្ស៊ីមបាវ៉េ (សតវត្សទី ១១‑១៥) ដែលបន្សល់ទុកសំណង់ថ្មធំៗ និងអាណាចក្រមូតាប៉ា និងរ៉ូហ្សី។ នៅសតវត្សទី ១៩ កុលសម្ព័ន្ធអ៊ិនដេបេឡេដឹកនាំដោយមហាក្សត្រមហ្ស៊ីលីកាហ្ស៊ី (Mzilikazi) បានចូលមកតាំងទីនៅ មុនការមកដល់នៃពួកអាណានិគមអង់គ្លេស។

នៅទសវត្ស ១៨៨០ សេស៊ីល រ៉ូដ (Cecil Rhodes) បានពង្រីកឥទ្ធិពលអង់គ្លេស ហើយទឹកដីនេះត្រូវដាក់ឈ្មោះថារ៉ូដេស៊ីខាងត្បូង។ ថ្ងៃទី ១៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៨៩០ ទង់អង់គ្លេសត្រូវបានលើកនៅបន្ទាយសាលីស្បឺរី (Fort Salisbury) ដោយសម្គាល់ការចាប់ផ្តើមអាណានិគម។ សង្គ្រាមជាមួយកុលសម្ព័ន្ធមូលដ្ឋានបានកើតឡើងនៅឆ្នាំ ១៨៩៣ និង ១៨៩៦‑១៨៩៧ ហើយនៅឆ្នាំ ១៩២៣ ទឹកដីនេះបានក្លាយជាអាណានិគមគ្រប់គ្រងដោយខ្លួនឯង។ ក្រោយមក វាជាផ្នែកមួយនៃសហព័ន្ធរ៉ូដេស៊ីនិងញ៉ាសាឡង់ (១៩៥៣‑១៩៦៣)។

ក្រោយការរំលាយសហព័ន្ធ រដ្ឋាភិបាលជនជាតិស្បែកសដឹកនាំដោយអៀន ស្មីធ (Ian Smith) បានប្រកាសឯករាជ្យឯកតោភាគី (UDI) នៅឆ្នាំ ១៩៦៥ បង្កើតសាធារណរដ្ឋរ៉ូដេស៊ី ដែលមិនបានទទួលស្គាល់អន្តរជាតិ និងរងការដាក់ទណ្ឌកម្ម។ សង្គ្រាមរំដោះបានផ្ទុះឡើងរវាងរដ្ឋាភិបាលនិងក្រុមបះបោរ ZANU និង ZAPU។ កិច្ចព្រមព្រៀងឡង់ខាសឺរ (Lancaster House Agreement) ឆ្នាំ ១៩៧៩ ក្រោមការសម្របសម្រួលរបស់ចក្រភពអង់គ្លេស បានឈានទៅរកការបោះឆ្នោតនិងឯករាជ្យនៅថ្ងៃទី ១៨ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៨០។ រ៉ូបឺត មូហ្កាបេ (Robert Mugabe) បានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រី និងក្រោយមកជាប្រធានាធិបតី។

របបមូហ្កាបេគ្រប់គ្រងរយៈពេល ៣៧ ឆ្នាំ ដំបូងមានការវិវឌ្ឍផ្នែកអប់រំ និងសុខាភិបាល ប៉ុន្តែក្រោយមកមានជម្លោះផ្ទៃក្នុង (ដូចជាព្រឹត្តិការណ៍ Gukurahundi នៅទសវត្ស ១៩៨០) កំណែទម្រង់ដីធ្លីដ៏ចម្រូងចម្រាស និងអតិផរណាខ្ពស់បំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ ២០០៨ បង្កអំពើហិង្សា នាំឱ្យមានរដ្ឋាភិបាលចម្រុះ។ នៅឆ្នាំ ២០១៧ រដ្ឋប្រហារយោធាបានបង្ខំឱ្យមូហ្កាបេចុះចេញ ហើយអេមឺសិន មណាង៉ាកវ៉ា (Emmerson Mnangagwa) ឡើងកាន់អំណាច។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia ហ្ស៊ីមបាវ៉េធ្លាប់មានសេដ្ឋកិច្ចមាំមួននៅអាហ្វ្រិក ដោយពឹងផ្អែកលើកសិកម្ម (ថ្នាំជក់ ពោត សាច់គោ) ការជីកយករ៉ែ (មាស ផ្លាទីន ពេជ្រ លីចូម) និងទេសចរណ៍ (ទឹកធ្លាក់វិចតូរីយ៉ា ឧទ្យានជាតិ Hwange និង Mana Pools)។ ទោះជាយ៉ាងណា កម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីនៅឆ្នាំ ២០០០ ការគ្រប់គ្រងមិនល្អ និងទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិ បាននាំឱ្យអតិផរណា Hyperinflation យ៉ាងខ្លាំងក្នុងឆ្នាំ ២០០៨‑២០០៩ ដែលបំផ្លាញរូបិយប័ណ្ណជាតិ។ បច្ចុប្បន្ន ប្រទេសនេះប្រើប្រាស់ដុល្លារអាមេរិក និងរូបិយប័ណ្ណបរទេសផ្សេងទៀត។ ក្នុងឆ្នាំ ២០២៤ រដ្ឋាភិបាលបានដាក់ដំណើរការរូបិយប័ណ្ណថ្មី ហ្ស៊ីមបាវ៉េ ហ្គោល (ZiG) ដែលមានទ្រព្យបម្រុងជាមាស ក្នុងគោលដៅស្ដារស្ថិរភាពរូបិយវត្ថុ។ សេដ្ឋកិច្ចក្រៅប្រព័ន្ធ និងការបញ្ជូនប្រាក់ពីជនភៀសខ្លួនដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់សម្រាប់គ្រួសារជាច្រើន។

វប្បធម៌ហ្ស៊ីមបាវ៉េសម្បូរបែប៖ ចម្លាក់ថ្មស្យូណា ជាសិល្បៈល្បីអន្តរជាតិ តន្ត្រី Mbira ត្រូវបានទទួលស្គាល់ទូទាំងពិភពលោក ដោយមានវិចិត្រករដូចជា Oliver Mtukudzi និង Thomas Mapfumo។ អក្សរសិល្ប៍ក៏រីកចម្រើន ដោយមានអ្នកនិពន្ធ Dambudzo Marechera និង Tsitsi Dangarembga។ ម្ហូបអាហារប្រចាំថ្ងៃគឺ សាដហ្សា (Sadza) ធ្វើពីម្សៅពោត ញ៉ាំជាមួយបន្លែ សាច់ ឬត្រី។ កីឡាពេញនិយមរួមមានគ្រីឃីត រ៉ាក់ប៊ី និងបាល់ទាត់ ហើយហ្ស៊ីមបាវ៉េបានចូលរួមកីឡាអូឡាំពិក ដូចជាក្រុមបាល់ទាត់នារីនៅឆ្នាំ ២០១៦។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia និងព័ត៌មានថ្មីៗ ហ្ស៊ីមបាវ៉េកំពុងប្រឹងប្រែងស្ដារសេដ្ឋកិច្ចនិងទាក់ទាញការវិនិយោគឡើងវិញ។ អគារសភាថ្មីនៅរដ្ឋធានីហារ៉ា សង់ដោយជំនួយពីចិន ជាសញ្ញានៃភាពជាដៃគូយុទ្ធសាស្ត្រថ្មី។ ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ ២០២៣ បានទទួលការរិះគន់ពីតម្លាភាព តែប្រធានាធិបតីមណាង៉ាកវ៉ានៅតែបន្តដឹកនាំ។ ទំនាក់ទំនងជាមួយសហភាពអឺរ៉ុប និងសហរដ្ឋអាមេរិកនៅតែមានភាពតានតឹង ដោយសារទណ្ឌកម្មនិងកង្វល់សិទ្ធិមនុស្ស ខណៈចិននិងរុស្ស៊ីបានក្លាយជាដៃគូសេដ្ឋកិច្ចសំខាន់។ បញ្ហាប្រឈមធំៗរួមមានភាពក្រីក្រ អត្រាគ្មានការងារធ្វើខ្ពស់ បំណុលសាធារណៈ និងផលប៉ះពាល់នៃការប្រែប្រួលអាកាសធាតុលើវិស័យកសិកម្ម។

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ដំណើររឿងរបស់ហ្ស៊ីមបាវ៉េផ្តល់ជាមេរៀនដ៏មានតម្លៃអំពីការគ្រប់គ្រងធនធាន និងការកសាងស្ថាប័នក្នុងពេលប្រឈមនឹងវិបត្តិ។ បទពិសោធន៍នៃអតិផរណាធ្ងន់ធ្ងរ និងការប៉ុនប៉ងងើបឡើងវិញអាចជាមេរៀនសម្រាប់ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ រួមទាំងកម្ពុជា ក្នុងការដើរលើផ្លូវអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយចីរភាព។