ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

វិសោធនកម្មទី១៤ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញសហរដ្ឋអាមេរិក (The Fourteenth Amendment) ត្រូវបានអនុម័តនៅថ្ងៃទី ៩ កក្កដា ១៨៦៨ ជាវិសោធនកម្មមួយក្នុងចំណោមវិសោធនកម្មកសាងឡើងវិញ (Reconstruction Amendments) ក្រោយសង្គ្រាមស៊ីវិលអាមេរិក។ តាម Wikipedia វាជាវិសោធនកម្មដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុត ព្រោះបានដោះស្រាយបញ្ហាសិទ្ធិពលរដ្ឋ និងការការពារសមភាពក្រោមច្បាប់នៅគ្រប់កម្រិតរដ្ឋាភិបាល។ វាមានប្រាំផ្នែក ប៉ុន្តែផ្នែកទីមួយគឺជាផ្នែកដែលគេយកទៅប្តឹងតុលាការច្រើនជាងគេ ដោយមានឃ្លាសំខាន់ៗដូចជា ឃ្លាសញ្ជាតិ ឃ្លាដំណើរការត្រឹមត្រូវ និងឃ្លាការពារសមភាព។ ឃ្លាទាំងនេះបានបង្កើតមូលដ្ឋានសម្រាប់ការសម្រេចជាប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់តុលាការកំពូល រាប់ចាប់ពីការបញ្ចប់ការរើសអើងពូជសាសន៍ រហូតដល់ការទទួលស្គាល់អាពាហ៍ពិពាហ៍ភេទដូចគ្នា។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

វិសោធនកម្មនេះត្រូវបានព្រាងនិងអនុម័តនៅក្នុងរដ្ឋធានីវ៉ាស៊ីនតោនឌីស៊ី ហើយត្រូវបានផ្តល់សច្ចាប័នដោយរដ្ឋនានានៃសហរដ្ឋអាមេរិក ជាពិសេសរដ្ឋភាគខាងជើងដែលបានអនុម័តយ៉ាងឆាប់រហ័ស ខណៈដែលរដ្ឋភាគខាងត្បូងដែលជាអតីតសហព័ន្ធត្រូវបានតម្រូវឱ្យធ្វើសច្ចាប័នជាលក្ខខណ្ឌដើម្បីទទួលបានតំណាងក្នុងសភាឡើងវិញ។ តាម Wikipedia អ្នកតាក់តែងសំខាន់គឺសមាជិកព្រឹទ្ធសភា Jacob M. Howard មកពីរដ្ឋ Michigan អ្នកនិពន្ធឃ្លាសញ្ជាតិ និងសមាជិកសភា John Bingham មកពីរដ្ឋ Ohio អ្នកនិពន្ធឃ្លាការពារសមភាព។ វាមានគោលបំណងការពារសិទ្ធិរបស់អតីតទាសករជនជាតិអាហ្វ្រិក-អាមេរិកប្រមាណ ៤ លាននាក់ ហើយបានប្រកាសផ្ទុយនឹងសេចក្តីសម្រេច Dred Scott ឆ្នាំ ១៨៥៧ ដែលបានបដិសេធសញ្ជាតិរបស់ពួកគេ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិនៃវិសោធនកម្មនេះ គឺជាផ្នែកនៃយុគសម័យកសាងឡើងវិញក្រោយសង្គ្រាមស៊ីវិល (១៨៦១-១៨៦៥)។ តាម Wikipedia បន្ទាប់ពីសង្គ្រាម ប្រធានាធិបតី Andrew Johnson មានគោលនយោបាយស្តារឡើងវិញទន់ខ្សោយ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យរដ្ឋភាគខាងត្បូងអនុម័ត "Black Codes" រឹតបន្តឹងសិទ្ធិជនជាតិស្បែកខ្មៅ។ សភាដែលដឹកនាំដោយគណបក្សសាធារណរដ្ឋ បានប្រឆាំងនិងស្នើវិសោធនកម្មនេះនៅ ១៣ មិថុនា ១៨៦៦។ ការអនុម័តមានការប្រកួតប្រជែងជាដំណាក់កាល ហើយរដ្ឋភាគខាងត្បូងត្រូវបានបង្ខំឱ្យផ្តល់សច្ចាប័នក្រោមច្បាប់កសាងឡើងវិញឆ្នាំ ១៨៦៧។ ទីបំផុតនៅ ៩ កក្កដា ១៨៦៨ វិសោធនកម្មត្រូវបានប្រកាសជាផ្លូវការ ដោយជាវិសោធនកម្មទីពីរក្នុងចំណោមបី (ទី១៣ លុបទាសករនិយម និងទី១៥ ធានាសិទ្ធិបោះឆ្នោត)។ ក្រោយមក តុលាការកំពូលបានប្រើឃ្លាដំណើរការត្រឹមត្រូវដើម្បីបញ្ចូលច្បាប់សិទ្ធិ (Bill of Rights) ទៅលើរដ្ឋនីមួយៗ តាមរយៈគោលការណ៍បញ្ចូល (Incorporation Doctrine) ដែលពង្រឹងសិទ្ធិបុគ្គលទូទាំងប្រទេស។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia ឥទ្ធិពលនៃវិសោធនកម្មទី១៤ លើសេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌អាមេរិក ភាគច្រើនកើតចេញពីការបកស្រាយរបស់តុលាការកំពូល។ ឃ្លាការពារសមភាពបានដើរតួជាក្បាលម៉ាស៊ីនក្នុងការបំបាក់ការរើសអើងពូជសាសន៍៖ Brown v. Board of Education (១៩៥៤) បញ្ចប់ការបំបែកសាលារៀន, Loving v. Virginia (១៩៦៧) លុបច្បាប់ហាមឃាត់អាពាហ៍ពិពាហ៍ឆ្លងពូជសាសន៍, និង Obergefell v. Hodges (២០១៥) ដែលធ្វើឱ្យអាពាហ៍ពិពាហ៍ភេទដូចគ្នាស្របច្បាប់ទូទាំងសហរដ្ឋ។ ក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ច វិសោធនកម្មនេះធ្លាប់ត្រូវបានតុលាការយកមកប្រើក្នុងយុគសម័យ Lochner ដើមសតវត្សទី២០ ដើម្បីពិនិត្យបទប្បញ្ញត្តិសេដ្ឋកិច្ចរបស់រដ្ឋ ដូចជាការកំណត់ម៉ោងការងារ។ ទោះយ៉ាងណា ក្រោយឆ្នាំ ១៩៣៧ តុលាការបានផ្លាស់ប្តូរទិសដៅ និងអនុញ្ញាតឱ្យមានបទប្បញ្ញត្តិសេដ្ឋកិច្ចកាន់តែទូលំទូលាយ។ ផ្នែកវប្បធម៌ សំណុំរឿងទាំងនេះបានកែប្រែសង្គមអាមេរិកជាអចិន្ត្រៃយ៍ និងបម្រើជាគំរូសម្រាប់ការតស៊ូទាមទារសិទ្ធិរបស់ក្រុមផ្សេងៗ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia វិសោធនកម្មទី១៤ នៅតែជាផ្នែកដែលមានការប្តឹងផ្តល់ច្រើនបំផុតក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញសហរដ្ឋអាមេរិក។ សំណុំរឿងថ្មី Students for Fair Admissions v. Harvard (២០២៣) បានប្រើឃ្លាការពារសមភាពដើម្បីបញ្ចប់គោលនយោបាយឧត្តមភាព (affirmative action) ដែលពិចារណាពូជសាសន៍ក្នុងការចូលរៀនមហាវិទ្យាល័យ។ ឃ្លាសញ្ជាតិពីកំណើត (birthright citizenship) ក៏បានក្លាយជាចំណុចពិភាក្សានយោបាយធំ ដោយមានការស្នើផ្លាស់ប្តូរពីសំណាក់មេដឹកនាំមួយចំនួន។ លើសពីនេះ Bush v. Gore (២០០០) បង្ហាញពីភាពពាក់ព័ន្ធក្នុងដំណើរការប្រជាធិបតេយ្យ។

សម្រាប់អ្នកអានកម្ពុជា គោលការណ៍សមភាពនិងការការពារសិទ្ធិក្រោមច្បាប់ដែលមាននៅក្នុងវិសោធនកម្មនេះ គឺស្រដៀងគ្នាទៅនឹងការធានាក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជា និងមានឥទ្ធិពលលើការវិវត្តសិទ្ធិមនុស្សជាសកល។ ការស្វែងយល់ពីវាជួយផ្តល់បរិបទអំពីការជជែកផ្នែកច្បាប់និងសង្គមនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក ដែលតែងមានឥទ្ធិពលដល់ពិភពលោក រួមទាំងសហគមន៍ខ្មែរនៅឯបរទេស។