ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

សតវត្សរ៍ទី ១៩ បានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី ១ ខែមករា ឆ្នាំ ១៨០១ និងបានបញ្ចប់នៅថ្ងៃទី ៣១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០០។ យោងតាមវិគីភីឌា នេះគឺជាសតវត្សរ៍ទី ៩ នៃសហស្សវត្សរ៍ទី ២ ហើយត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយការផ្លាស់ប្តូរសង្គមយ៉ាងធំធេង។

ក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍នេះ ទាសករភាពត្រូវបានលុបបំបាត់នៅក្នុងតំបន់ភាគច្រើននៃទ្វីបអឺរ៉ុប និងទ្វីបអាមេរិក។ វិគីភីឌារាយការណ៍ថា បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្មលើកទីមួយ ដែលបានចាប់ផ្តើមនៅចុងសតវត្សរ៍ទី ១៨ បានពង្រីកចេញពីមាតុភូមិអង់គ្លេសជាលើកដំបូង ដោយផ្លាស់ប្តូរសេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមនៅបណ្តាប្រទេសទំនាប (Low Countries) បារាំង តំបន់រីនឡាន (Rhineland) ភាគខាងជើងអ៊ីតាលី និងភាគឦសានសហរដ្ឋអាមេរិក។ ប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ក្រោយមក បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្មលើកទីពីរបាននាំឱ្យមាននគរូបនីយកម្មកាន់តែខ្លាំង និងផលិតភាព ប្រាក់ចំណេញ និងភាពរុងរឿងកាន់តែខ្ពស់ ដែលជាលំនាំបន្តទៅដល់សតវត្សរ៍ទី ២០។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ផែនទីនយោបាយនៃពិភពលោកបានផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងសតវត្សរ៍នេះ។ តាមវិគីភីឌា គិតត្រឹមចុងសតវត្សរ៍ ចក្រភពអង់គ្លេសបានក្លាយជាមហាអំណាចដ៏ធំបំផុត ដោយកាន់កាប់អាណានិគមយ៉ាងទូលំទូលាយនៅទូទាំងពិភពលោក។ ផែនទីពិភពលោកឆ្នាំ ១៨៩៧ បង្ហាញពីទឹកដីដ៏ធំធេងដែលស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បណ្តាចក្រភពអឺរ៉ុប។

ការធ្វើឧស្សាហូបនីយកម្មបានទាញប្រជាជនយ៉ាងច្រើនឱ្យផ្លាស់ទីពីជនបទចូលទៅកាន់ទីក្រុង។ ចលនាធ្វើចំណាកស្រុកឆ្លងទ្វីបក៏មានទំហំធំផងដែរ។ យោងតាមវិគីភីឌា ពីឆ្នាំ ១៨៣០ ដល់ឆ្នាំ ១៩១៤ ប្រជាជនអៀរឡង់ជិត ៥ លាននាក់បានធ្វើចំណាកស្រុកទៅកាន់សហរដ្ឋអាមេរិក។ នៅអាហ្វ្រិកខាងត្បូង ការពង្រីកអំណាចរបស់ព្រះរាជាណាចក្រហ្សូលូ ក្រោមការដឹកនាំរបស់សាកា (Shaka) ដែលបានឡើងកាន់អំណាចក្នុងឆ្នាំ ១៨១៦ គឺជាកត្តាសំខាន់នៃចលនាម្វេកានេ (Mfecane) ដែលបានធ្វើឱ្យតំបន់ធំៗនៃអាហ្វ្រិកខាងត្បូងបាត់បង់ប្រជាជនយ៉ាងច្រើន។

ទន្ទឹមនឹងនោះ បេសកជនសាសនាត្រូវបានបញ្ជូនពីទ្វីបអាមេរិក និងអឺរ៉ុប ទៅកាន់តំបន់អាស៊ី អាហ្វ្រិក និងមជ្ឈិមបូព៌ា។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

សតវត្សរ៍ទី ១៩ បានចាប់ផ្តើមឡើងក្នុងភាពចលាចលនៃសង្គ្រាមណាប៉ូលេអុង (Napoleon) នៅអឺរ៉ុប។ វិគីភីឌាពណ៌នាថា ការដកថយរបស់ណាប៉ូលេអុងពីរុស្ស៊ីក្នុងឆ្នាំ ១៨១២ បានបង្ហាញថាសង្គ្រាមបានប្រែទិសទៅប្រឆាំងនឹងចក្រភពបារាំងយ៉ាងដាច់ខាត។ បន្ទាប់មក សមាជវីយែនក្នុងឆ្នាំ ១៨១៥ បានកំណត់ព្រំដែនថ្មីនៃទ្វីបអឺរ៉ុប។

នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ សម្ពាធពីចលនាសេរីនិយម និងជាតិនិយមបាននាំឱ្យមានបដិវត្តន៍នៅអឺរ៉ុបក្នុងឆ្នាំ ១៨៤៨។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិក សង្គ្រាមស៊ីវិលបានសម្លាប់បុរសស្បែកសនៅភាគខាងត្បូងចំនួន ៣០ ភាគរយ ក្នុងចំណោមអ្នកដែលមានអាយុពី ១៨ ដល់ ៤០ ឆ្នាំ។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះដែរ ចលនាលុបបំបាត់ពាណិជ្ជកម្មទាសករបានរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំង ដោយមានលោក វីលៀម វីលប៊ែរហ្វ័រ (William Wilberforce) ជាមេដឹកនាំម្នាក់។

នៅឆ្នាំ ១៨៧១ រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍ប៉ារីស (Paris Commune) បានបញ្ចប់ដោយអំពើហិង្សាយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដោយប្រជាជនប៉ារីសប្រហែល ៣០,០០០ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ ហើយរាប់ពាន់នាក់ផ្សេងទៀតត្រូវបានកាត់ទោសប្រហារជីវិតនៅពេលក្រោយ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣ វិបត្តិនៅផ្សារហ៊ុនទីក្រុងវីយែនបាននាំទៅរកវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុ និងវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចយូរអង្វែង។ ក្រៅអឺរ៉ុប ចលនាបះបោរថៃពីងនៅចិន ការបែងចែកទ្វីបអាហ្វ្រិក និងសមរភូមិអុមឌូម៉ានក្នុងឆ្នាំ ១៨៩៨ បានបង្ហាញពីភាពតានតឹងនៃយុគសម័យអាណានិគម ដោយក្នុងសមរភូមិនោះ លោក វីនស្តុន ឆឺឈីល (Winston Churchill) បានចូលរួមវាយប្រហារជាមួយទ័ពសេះ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ចក្រភពអង់គ្លេសគឺជាប្រទេសដំបូងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោកដែលបានធ្វើឧស្សាហូបនីយកម្ម ដោយចាប់ផ្តើមតាំងពីសតវត្សរ៍ទី ១៨។ ពិព័រណ៍ធំនៅទីក្រុងឡុងដ៍ (Great Exhibition) ដែលរៀបចំនៅវិមានគ្រីស្តាល់ បានបង្ហាញពីភាពរីកចម្រើននៃឧស្សាហកម្មរបស់ចក្រភព។

នៅផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា រូបថតដំបូងបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រត្រូវបានផលិតដោយលោក នីសេផរ នីអេប (Nicéphore Niépce) ក្នុងឆ្នាំ ១៨២៦។ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៩៥ រថយន្តក្រុងដំបូងគេបង្អស់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ (Benz Omnibus) បានចាប់ផ្តើមដំណើរការ។ លោក រ៉ូប៊ើត កុក (Robert Koch) បានរកឃើញបាក់តេរីជំងឺរបេង ដែលក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ បានសម្លាប់មនុស្សពេញវ័យនៅអឺរ៉ុបប្រហែល ២៥ ភាគរយ។

ផ្នែកវប្បធម៌ អ្នកនិពន្ធរុស្ស៊ី លេអូ តូលស្តយ (Leo Tolstoy) ដែលជាអ្នកនិពន្ធស្នាដៃ "សង្គ្រាម និងសន្តិភាព" និង "អាណា ការេនីណា" ព្រមទាំងសិល្បករដូចជា វាំង ហ្គោក (Vincent van Gogh) គឺជាតួអង្គវប្បធម៌ដ៏ល្បីនៃយុគសម័យនេះ។ ចំណែកផ្នែកសាសនា ព្រះសហគមន៍កាតូលិកបានបង្កើតសមាជវ៉ាទីកង់លើកទីមួយនៅចុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ ដើម្បីឆ្លើយតបនឹងឥទ្ធិពលកើនឡើងនៃសម័យទំនើបនិយម លោកិយនិយម និងសម្ភារនិយម ហើយបានបញ្ជាក់គោលលទ្ធិកាតូលិកមួយចំនួនជាគោលលទ្ធិជាប់លាប់ (dogma)។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

កេរ្តិ៍ដំណែលនៃសតវត្សរ៍ទី ១៩ នៅតែជះឥទ្ធិពលលើជីវិតប្រចាំថ្ងៃរបស់មនុស្សទូទាំងពិភពលោករហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ តាមវិគីភីឌា ការប្រឌិតរបស់លោក ថូម៉ាស អេឌីសុន (Thomas Edison) ដូចជាម៉ាស៊ីនថតភាពយន្ត ម៉ាស៊ីនចាក់សំឡេង និងអំពូលភ្លើងអគ្គិសនីប្រើប្រាស់បានយូរ បានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងលើជីវិតមនុស្សទូទាំងពិភពលោក។

សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ ការយល់ដឹងអំពីសតវត្សរ៍ទី ១៩ មានសារៈសំខាន់ ព្រោះនេះជាយុគសម័យដែលមហាអំណាចអឺរ៉ុប ព្រមទាំងបេសកជនសាសនា បានពង្រីកឥទ្ធិពលយ៉ាងទូលំទូលាយទៅកាន់តំបន់អាស៊ី អាហ្វ្រិក និងមជ្ឈិមបូព៌ា។ កេរ្តិ៍ដំណែលនៃយុគសម័យនោះ ដូចជាព្រំដែននយោបាយដែលកើតចេញពីការបែងចែកអាណានិគម និងលំនាំនគរូបនីយកម្មដែលបានបន្តរហូតដល់សតវត្សរ៍ទី ២០ នៅតែជាប្រធានបទសម្រាប់ការសិក្សា និងការជជែកវែកញែកនៅពេលបច្ចុប្បន្ន។