ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ចក្រភពអាប់បាស៊ីត ឬក៏ហៅថា កាលីហ្វាតអាប់បាស៊ីត គឺជារដ្ឋអ៊ីស្លាមទីបី ដែលគ្រប់គ្រងដោយរាជវង្សអាប់បាស៊ីត។ យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia រាជវង្សនេះបានចាប់កំណើតពីអាប់បាស អ៊ីបន អាប់ឌុល-មូតាលីប ដែលជាពូរបស់ព្យាការីមូហាំម៉ាត់ ។ ពួកអាប់បាស៊ីតបានឡើងកាន់អំណាចនៅឆ្នាំ ៧៥០ គ.ស. បន្ទាប់ពីបដិវត្តន៍ដែលផ្ដួលរំលំកាលីហ្វាតអ៊ូម៉ៃយ៉ាដ ដោយពួកគេបានផ្លាស់មជ្ឈមណ្ឌលនយោបាយពីដាម៉ាស មកតំបន់អ៊ីរ៉ាក់វិញ ហើយកសាងទីក្រុងបាកដាតជារាជធានីថ្មី។ ចក្រភពនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាយុគមាសនៃអរិយធម៌អ៊ីស្លាម ដោយសារការរីកចម្រើនផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ សិល្បៈ និងវប្បធម៌ ដែលបានបន្សល់ទុករហូតដល់សម័យទំនើប។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia ចក្រភពអាប់បាស៊ីតនៅកម្រិតកំពូលរបស់ខ្លួន (ប្រហែលសតវត្សរ៍ទី ៨-៩) បានគ្របដណ្ដប់ទឹកដីដ៏ធំធេង ចាប់ពីអាហ្វ្រិកខាងជើង កាត់តាមមជ្ឈិមបូព៌ា និងពែរ្ស រហូតដល់អាស៊ីកណ្ដាល និងព្រំប្រទល់ឥណ្ឌា។ បេះដូងនៃចក្រភពស្ថិតនៅតំបន់មេសូប៉ូតាមី (អ៊ីរ៉ាក់បច្ចុប្បន្ន) ជាពិសេសនៅចន្លោះទន្លេឌីជ្លា និងអឺប្រាត។ ទីក្រុងបាកដាតត្រូវបានកសាងនៅឆ្នាំ ៧៦២ ដោយកាឡីហ្វ អាល់-ម៉ាន់សួរ ហើយត្រូវបានរចនាជារាងរង្វង់មូល ជាមួយវិមានកណ្ដាល និងវិហារធំ។ ក្រោយមក រាជធានីត្រូវបានផ្លាស់ទៅសាម៉ារ៉ាមួយរយៈពេលខ្លី មុនពេលត្រឡប់មកបាកដាតវិញ។ ប្រជាជនក្នុងចក្រភពមានភាពចម្រុះជាតិសាសន៍យ៉ាងខ្លាំង រួមមាន អារ៉ាប់ ពែរ្ស តួក ប៊ើប៊ើរ ក៊ូដ និងក្រុមជនជាតិផ្សេងៗទៀត ដែលភាគច្រើនកាន់សាសនាអ៊ីស្លាម ប៉ុន្តែក៏មានសហគមន៍គ្រិស្ត ជ្វីហ្វ និងហ្សូរ៉ូអាស្ទ័រផងដែរ។ ភាសាអារ៉ាប់គឺជាភាសារដ្ឋបាល និងវប្បធម៌ ខណៈភាសាពែរ្សមានឥទ្ធិពលខ្លាំងក្នុងជីវភាពរស់នៅប្រចាំថ្ងៃ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia ចលនាអាប់បាស៊ីតបានចាប់ផ្ដើមនៅតំបន់ខូរ៉ាសាន (ភាគខាងកើតនៃចក្រភព) ក្រោមការដឹកនាំរបស់អាប៊ូ មូស្លីម ដែលបានប្រមូលការគាំទ្រពីក្រុមមិនមែនអារ៉ាប់ និងអ្នកប្រឆាំងរបបអ៊ូម៉ៃយ៉ាដ។ បដិវត្តន៍នៅឆ្នាំ ៧៥០ បានឈ្នះ ហើយកាឡីហ្វដំបូង អាល់-សាហ្វាហ (គ្រងរាជ្យ ៧៥០-៧៥៤) ត្រូវបានប្រកាសនៅទីក្រុងគូហ្វា។ ស្ថាបនិកពិតប្រាកដនៃរាជធានី និងប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលគឺកាឡីហ្វ អាល់-ម៉ាន់សួរ (គ.រ. ៧៥៤-៧៧៥) ដែលបានសាងសង់បាកដាត។

យុគសម័យមាសពិតប្រាកដស្ថិតនៅក្រោមរាជ្យ ហារូន អាល់-រ៉ាស៊ីត (៧៨៦-៨០៩) និងកូនប្រុសរបស់គាត់ អាល់-ម៉ាម៉ូន (៨១៣-៨៣៣)។ អាល់-ម៉ាម៉ូនបានបង្កើត "ផ្ទះនៃប្រាជ្ញា" (Bayt al-Hikma) នៅបាកដាត ដែលជាមជ្ឈមណ្ឌលបកប្រែនិងស្រាវជ្រាវ ដោយទាក់ទាញអ្នកប្រាជ្ញមកពីគ្រប់ទិសទី។ ទោះយ៉ាងណា ចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី ៩ ចក្រភពចាប់ផ្ដើមបាក់បែក ដោយពួកអភិបាលតំបន់បានបង្កើតរាជវង្សឯករាជ្យក្រោមឈ្មោះអាប់បាស៊ីត (ដូចជា ថូលូនីដនៅអេហ្ស៊ីប សាម៉ានីដនៅអាស៊ីកណ្ដាល)។ នៅពាក់កណ្ដាលសតវត្សរ៍ទី ១០ កាឡីហ្វបានក្លាយជារូបតំណាងនិមិត្តរូប ដោយអំណាចពិតប្រាកដស្ថិតនៅក្នុងដៃពួកប៊ូយីដ (រាជវង្សស៊ីអ៊ីត) និងក្រោយមកពួកសេលជូកតួក។ ទីបំផុតនៅឆ្នាំ ១២៥៨ កងទ័ពម៉ុងហ្គោលក្រោមមេដឹកនាំហ៊ូឡាហ្គូ ខាន់ បានវាយលុក បំផ្លិចបំផ្លាញបាកដាត សម្លាប់កាឡីហ្វចុងក្រោយ និងបញ្ចប់ចក្រភពជាផ្លូវការ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia សេដ្ឋកិច្ចអាប់បាស៊ីតពឹងផ្អែកលើកសិកម្ម ពាណិជ្ជកម្ម និងផលិតកម្ម។ ប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រនៅមេសូប៉ូតាមីត្រូវបានកែលម្អ ដោយផ្ដល់ទិន្នផលស្រូវ ស្រូវសាលី កប្បាស និងផ្លែឈើផ្សេងៗ។ ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដូចជាផ្លូវសូត្រភ្ជាប់ចក្រភពទៅនឹងចិន និងឥណ្ឌា ខណៈកំពង់ផែបាសរ៉ាបានតភ្ជាប់ទៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា និងអាហ្វ្រិកខាងកើត។ កាក់មាសឌីណារបស់អាប់បាស៊ីត ក៏ជារូបិយប័ណ្ណដែលទទួលស្គាល់ទូទាំងពិភពលោកនាសម័យនោះ។

ខាងវប្បធម៌ យុគមាសនេះបានបន្សល់ទុកសម្រាប់ស្ថាបត្យកម្មដូចជាវិហារ Grand Mosque of Samarra និងរាជវាំងនៅសាម៉ារ៉ា។ ការផលិតក្រដាស (បច្ចេកវិទ្យាពីចិន) បានជម្រុញការសរសេរនិងការអប់រំ។ ចលនាបកប្រែបាននាំស្នាដៃទស្សនវិទូក្រិក និងវិទ្យាសាស្ត្រឥណ្ឌាចូលក្នុងភាសាអារ៉ាប់។ អ្នកប្រាជ្ញល្បីៗរួមមាន អាល់-ខ្វារីស្មី (គណិតវិទ្យា) អ៊ីបន ស៊ីណា (វេជ្ជសាស្ត្រ) អាល់-រ៉ាហ្ស៊ី (គីមីវិទ្យា) និង ចាប៊ីរ អ៊ីបន ហៃយ៉ាន (គីមីវិទ្យា)។ ស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍ដូចជា One Thousand and One Nights (រឿងអារ៉ាប់និទាន) ក៏មានឫសគល់ពីសម័យនេះដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

កេរ្តិ៍ដំណែលរបស់ចក្រភពអាប់បាស៊ីតនៅមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងក្នុងសម័យទំនើប ជាពិសេសផ្នែកអប់រំ វិទ្យាសាស្ត្រ និងពាណិជ្ជកម្ម។ យោងតាម Wikipedia គំរូសាលាម៉ាដ្រាសា (madrasa) ដូចជាសាលាមូស្ថានស៊ីរីយ៉ាដែលសាងសង់ក្នុងឆ្នាំ ១២២៧ បានបង្កើតគ្រឹះសម្រាប់សាកលវិទ្យាល័យទំនើប។ វិធីសាស្ត្រវិទ្យាសាស្ត្រដែលប្រើដោយអ្នកប្រាជ្ញអាប់បាស៊ីត ដូចជា ការសង្កេត ការពិសោធ និងការចងក្រងចំណេះដឹង បានរួមចំណែកដល់វិធីសាស្រ្តស្រាវជ្រាវទំនើប។

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ប្រវត្តិសាស្ត្រអាប់បាស៊ីតរំលឹកយើងថា យុគសម័យនៃការបើកចំហវប្បធម៌ និងការផ្លាស់ប្ដូរចំណេះដឹងអាចនាំមកនូវភាពរីកចម្រើនជាអន្តរជាតិ។ ចំណេះដឹងផ្នែកវេជ្ជសាស្ត្រ គណិតវិទ្យា និងតារាសាស្ត្រដែលបន្សល់ទុក នៅតែប្រើប្រាស់ក្នុងការអភិវឌ្ឍវិទ្យាសាស្ត្រសព្វថ្ងៃ។ លើសពីនេះ ស្ថានភាពនយោបាយបែកបាក់ និងការឈ្លានពានពីខាងក្រៅ ក៏ជាមេរៀនប្រវត្តិសាស្ត្រសម្រាប់តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាសម័យទំនើបផងដែរ។