ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

បដិវត្តន៍អាប់បាស៊ីដ (Abbasid Revolution) គឺជាព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏សំខាន់ដែលបានផ្ដួលរំលំអាណាចក្រអ៊ូមេយ៉ាដ (Umayyad Caliphate) ដែលកាន់អំណាចពីឆ្នាំ ៦៦១ ដល់ ៧៥០ និងនាំទៅការបង្កើតអាណាចក្រអាប់បាស៊ីដ (Abbasid Caliphate) ក្នុងឆ្នាំ ៧៥០ ដែលជាអាណាចក្រឥស្លាមដ៏ធំទីបី។ តាមវិគីភីឌា ការផ្លាស់ប្ដូរនេះបានដឹកនាំដោយចលនាហាស៊ីមីយ៉ា (Hashimiyya) ដែលមានមូលដ្ឋាននៅតំបន់ខូរ៉ាសាន (Khorasan) ហើយបានបញ្ចប់យុគសម័យរបបអារ៉ាប់សុទ្ធសាធ បើកផ្លូវឱ្យសម័យកាលថ្មីដែលមានការចូលរួមពីជាតិសាសន៍ចម្រុះជាងមុន។

មូលហេតុចម្បងនៃការបះបោររួមមាន ការមិនពេញចិត្តនឹងការរើសអើងរបស់រាជវង្សអ៊ូមេយ៉ាដចំពោះអ្នកកាន់សាសនាឥស្លាមដែលមិនមែនជាអារ៉ាប់ (ម៉ាវ៉ាលី) ការយកពន្ធធ្ងន់ និងការចោទថាពួកគេគ្មានសិទ្ធិដឹកនាំស្របតាមពូជពង្សរបស់ព្យាការីមូហាំម៉ាត់។ ចលនាអាប់បាស៊ីដបានប្រើទង់ខ្មៅជានិមិត្តរូប ហើយអ្នកគាំទ្របានអះអាងថាពួកគេជាកូនចៅរបស់អាប់បាស អ៊ីបអាល់មូតាលីប (Abbas ibn Abd al-Muttalib) ជាឪពុកមារបស់ព្យាការី ដែលផ្ដល់ភាពស្របច្បាប់ជាង។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

អាណាចក្រអ៊ូមេយ៉ាដគ្របដណ្ដប់ទឹកដីយ៉ាងធំល្វឹងល្វើយ ចាប់ពីឧបទ្វីបអ៊ីបេរៀ (ប្រទេសអេស្ប៉ាញ និងព័រទុយហ្កាល់បច្ចុប្បន្ន) នៅភាគខាងលិច រហូតដល់តំបន់អាស៊ីកណ្តាល ដោយមានរាជធានីនៅដាម៉ាស (Damascus) ក្នុងប្រទេសស៊ីរីសព្វថ្ងៃ។ ប្រជាជនមានចម្រុះជាតិសាសន៍ ក្នុងនោះមានអារ៉ាប់ ពែរ្ស កូបទិច ប៊ែប៊ែរ និងក្រុមផ្សេងទៀត។ ទោះជាយ៉ាងណា របបគ្រប់គ្រងបានផ្ដល់ឋានៈខ្ពង់ខ្ពស់ចំពោះតែជនជាតិអារ៉ាប់ប៉ុណ្ណោះ ធ្វើឱ្យប្រជាជនភាគច្រើនមានអារម្មណ៍ថាជាពលរដ្ឋថ្នាក់ទីពីរ។

តំបន់ខូរ៉ាសាន (Khorasan) ដែលស្ថិតនៅភាគឦសាន (រួមមានភាគខាងកើតអ៊ីរ៉ង់ អាហ្គានីស្ថាន និងអាស៊ីកណ្តាល) គឺជាប្រភពនៃការបះបោរ។ ប្រជាជនពែរ្សនៅទីនោះ ដែលមានវប្បធម៌ និងភាសាខុសពីអារ៉ាប់ មានការខ្វែងគំនិតយ៉ាងខ្លាំង។ ចលនាបះបោរបានទាញយកអារម្មណ៍ទាំងនេះ ប្រមូលកម្លាំងយ៉ាងឆាប់រហ័ស និងត្រៀមវាយប្រហារទីក្រុងសំខាន់ៗ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ចលនាបះបោរបានផ្ទុះឡើងក្រោមការដឹកនាំរបស់អាប៊ូ មូស្លីម (Abu Muslim) ជាភ្នាក់ងារសម្ងាត់របស់ក្រុមអាប់បាស៊ីដ នៅក្រុងម៊ែរវ៍ (Merv) ក្នុងឆ្នាំ ៧៤៧។ កងទ័ពបះបោរបានវាយបំបែកកងកម្លាំងអ៊ូមេយ៉ាដ ហើយធ្វើដំណើរឆ្ពោះទៅទិសខាងលិច។ បន្ទាប់ពីបានកាន់កាប់ជ័យជម្នះជាច្រើន ពួកគេបានចូលទៅក្នុងក្រុងគូហ្វា (Kufa) ក្នុងឆ្នាំ ៧៤៩ ហើយបានប្រកាសតែងតាំងអាប៉ុលអាប់បាស អាស្សាហ្វា (Abu al-Abbas as-Saffah) ជាកាលីហ្វអាប់បាស៊ីដទីមួយ។

កាលីហ្វចុងក្រោយរបស់អ៊ូមេយ៉ាដ ម៉ារវ៉ាន់ទី២ (Marwan II) បានប្រមូលកងទ័ព ប៉ុន្តែត្រូវបរាជ័យនៅសមរភូមិហ្សាប (Battle of the Zab) ក្នុងខែមករា ឆ្នាំ ៧៥០។ គាត់បានភៀសខ្លួនទៅអេហ្ស៊ីប ប៉ុន្តែត្រូវតាមប្រកាច់ និងសម្លាប់។ ក្រោយមក អាប់បាស៊ីដបានធ្វើឃាតសមាជិករាជវង្សអ៊ូមេយ៉ាដស្ទើរទាំងអស់ លើកលែងតែ អាប់ឌុរ៉ាហ្ម៉ាន់ទី១ (Abd ar-Rahman I) ដែលរត់គេចទៅបង្កើតអាណាចក្រដាច់ដោយឡែកនៅអេស្ប៉ាញ។ រាជធានីអាប់បាស៊ីដត្រូវបានផ្លាស់ទីពីគូហ្វា ទៅក្រុងបាកដាដ (Baghdad) ដែលក្រោយមកក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌ដ៏រុងរឿង។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ក្នុងរបបអ៊ូមេយ៉ាដ សេដ្ឋកិច្ចពឹងផ្អែកលើចំណូលពីសង្គ្រាម និងការយកពន្ធធ្ងន់លើជនមិនមែនអារ៉ាប់ ទោះបីពួកគេប្ដូរមកកាន់ឥស្លាមក៏ដោយ (ពន្ធជីស្ស៊ីយ៉ា jizya និងខារាជ kharaj)។ ពួកអភិជនអារ៉ាប់មានជីវិតសម្បូណ៌សប្បាយ ដូចបានឃើញតាមរយៈរាជវាំង Qasr Amra ដែលមានគំនូរលើជញ្ជាំងអំពីសិល្បៈ និងការកម្សាន្ត ប៉ុន្តែការរើសអើងនេះបានបង្កើតវិសមភាពយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ។

ការឡើងកាន់អំណាចរបស់អាប់បាស៊ីដបាននាំមកនូវកំណែទម្រង់ ដោយបើកឱកាសឱ្យអ្នកមិនមែនអារ៉ាប់ចូលរួមក្នុងរដ្ឋាភិបាល និងពាណិជ្ជកម្ម ដែលជំរុញឱ្យមានការរីកចម្រើនផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ និងអក្សរសាស្ត្រ ហៅថា យុគមាសនៃឥស្លាម (Islamic Golden Age)។ ទីក្រុងបាកដាដក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលបកប្រែស្នាដៃក្រិក និងអភិវឌ្ឍគំនិតថ្មីៗ។ ស្ថាបត្យកម្មដូចជាបន្ទាយ Al-Ukhaidir បង្ហាញពីសមត្ថភាពសាងសង់ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ក្នុងសម័យនោះ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

កេរ្តិ៍ដំណែលនៃបដិវត្តន៍អាប់បាស៊ីដនៅតែមានសារៈសំខាន់ដល់សព្វថ្ងៃ។ ការដួលរលំនៃរបបផ្តាច់ការដែលរើសអើងជាតិសាសន៍ និងការបង្កើតរបបដែលបើកទូលាយជាង បានដាក់មូលដ្ឋានសម្រាប់សម័យរុងរឿងដែលផ្ដល់ចំណេះដឹងថ្មីៗដល់ពិភពលោកក្នុងវិស័យគណិតវិទ្យា តារាសាស្ត្រ និងវេជ្ជសាស្ត្រ។

សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ រឿងនេះជាមេរៀនប្រវត្តិសាស្ត្រអំពីរបៀបដែលវិសមភាពសង្គមអាចឈានទៅរកការផ្លាស់ប្ដូរធំ។ ម្យ៉ាងទៀត ការបែងចែកនិកាយ និងអត្តសញ្ញាណជាតិនៅមជ្ឈិមបូព៌ា មានឫសគល់តាំងពីសម័យនេះមកម្លេះ។ ទីតាំងបុរាណវត្ថុដូចជា Qasr Amra និង Al-Ukhaidir បច្ចុប្បន្នកំពុងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរ និងអ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវ ដោយបន្សល់ទុកនូវអនុស្សាវរីយ៍ពីអតីតកាលដ៏រុងរឿង។