ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវីគីភីឌា អាប៊ូ មូស្លីម (Abu Muslim) គឺជាអ្នកបដិវត្តន៍ និងមេបញ្ជាការយោធាជនជាតិពែរ្ស ដែលបានដើរតួនាទីកណ្តាលក្នុងបដិវត្តន៍អាប់បាស៊ីត (Abbasid Revolution)។ បដិវត្តន៍នេះបានផ្តួលរំលំរាជវង្សអ៊ូម៉ាយ៉ាដ (Umayyad Caliphate) និងនាំទៅដល់ការបង្កើតរាជវង្សអាប់បាស៊ីត (Abbasid Caliphate) នៅឆ្នាំ ៧៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ។ លោកមានដើមកំណើតនៅតំបន់ខូរ៉ាសាន (Khorasan) ដែលសព្វថ្ងៃជាផ្នែកនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ អាហ្វហ្គានីស្ថាន និងតួកមេនីស្ថាន ហើយជាអ្នកដឹកនាំកងទ័ពដ៏មានឥទ្ធិពល មុនពេលត្រូវបានកាលីហ្វទីពីរនៃរាជវង្សអាប់បាស៊ីតប្រហារជីវិតនៅឆ្នាំ ៧៥៥។

ទោះជាមានគុណបំណាច់ខ្ពស់ក្នុងការផ្លាស់ប្តូររាជវង្សក៏ដោយ កាលីហ្វអាល់-ម៉ាន់ស៊ួរ (al-Mansur) បានចាត់ឱ្យគេធ្វើឃាតលោក ព្រោះតែការភ័យខ្លាចថាអំណាចរបស់លោកអាចគំរាមកំហែងដល់រាជបល្ល័ង្ក។ ក្រោយមរណភាព ក្រុមអ្នកគាំទ្របានបន្តគោរពលោកជាវីរបុរស ហើយរឿងរ៉ាវរបស់លោកបានក្លាយជានិមិត្តរូបនៃការតស៊ូទាមទារយុត្តិធម៌។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមការស្រាវជ្រាវរបស់វីគីភីឌា ឈ្មោះពេញរបស់លោកគឺ អាប៊ូ មូស្លីម អាប់ឌូរ៉ាម៉ាន់ អ៊ីប៊ុន មូស្លីម អាល់-ខូរ៉ាសានី (Abu Muslim Abd al-Rahman ibn Muslim al-Khurasani) ប៉ុន្តែគេច្រើនស្គាល់ថា អាប៊ូ មូស្លីម (ប្រែថា “ឪពុករបស់មូស្លីម”)។ លោកកើតនៅដើមសតវត្សទី៨ (ប្រហែលឆ្នាំ ៧១៨–៧១៩) ក្នុងតំបន់ខូរ៉ាសាន ឬនៅទីក្រុងអ៊ីស្ហ្វាហាន (Isfahan) ក្នុងចក្រភពពែរ្សបុរាណ។ ពូជពង្សរបស់គាត់ជាជនជាតិពែរ្ស ហើយកំណត់ត្រាខ្លះចាត់ទុកថាគាត់ធ្លាប់ជាទាសករ ឬជាម៉ាវ្លា (mawla) ពោលគឺជាអ្នកមិនមែនអារ៉ាប់ដែលជាប់នឹងកុលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់មួយ មុនពេលចាប់ផ្តើមអាជីពយោធា។

អាប៊ូ មូស្លីម បានចូលរួមក្នុងចលនាហាស៊ីមីយ៉ា (Hashimiyya) ដែលជាអង្គការសម្ងាត់គាំទ្ររាជវង្សអាប់បាស៊ីត ហើយក្លាយជាអ្នកផ្សព្វផ្សាយ និងអ្នករៀបចំកងទ័ពដ៏ប៉ិនប្រសប់។ សមត្ថភាពដឹកនាំរបស់លោកបានទាក់ទាញក្រុមជនជាតិចម្រុះ ដូចជា ពែរ្ស អារ៉ាប់ និងក្រុមជំនឿផ្សេងៗ ដែលសុទ្ធតែមានការមិនពេញចិត្តចំពោះការគ្រប់គ្រងរើសអើងរបស់រាជវង្សអ៊ូម៉ាយ៉ាដ។ បន្ទាប់ពីបដិវត្តន៍បានជោគជ័យ លោកត្រូវបានតែងតាំងជាអភិបាលខូរ៉ាសាន ហើយបានប្រើអំណាចដើម្បីពង្រឹងសណ្តាប់ធ្នាប់ និងពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់រដ្ឋាភិបាលថ្មី។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ស្របតាមកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រដែលវីគីភីឌាបានដកស្រង់ពីអ្នកនិពន្ធដូចជា អាត់-តាបារី (al-Tabari) បដិវត្តន៍អាប់បាស៊ីតបានចាប់ផ្តើមជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី ៩ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ៧៤៧ (ខែរ៉ាម៉ាដាន ឆ្នាំ ១២៩ ហ៊ីជ្រី) នៅទីក្រុងម័រវ៍ (Merv) ដែលជារាជធានីខូរ៉ាសាន។ អាប៊ូ មូស្លីម បានលើកទង់ពណ៌ខ្មៅ ជានិមិត្តរូបនៃរាជវង្សអាប់បាស៊ីត និងប្រមូលផ្តុំកងទ័ពដែលភាគច្រើនជាកសិករ សិប្បករ និងអ្នកក្រីក្រដែលរងបន្ទុកពន្ធធ្ងន់ និងការរើសអើងនិកាយសាសនា។

ក្នុងរយៈពេលតែ ៣ ឆ្នាំ កងកម្លាំងរបស់លោកបានដណ្តើមតំបន់ខូរ៉ាសានទាំងមូល ហើយបញ្ជូនមេទ័ពទៅទិសខាងលិច ដោយបានយកឈ្នះកងទ័ពអ៊ូម៉ាយ៉ាដនៅសមរភូមិជាច្រើន។ នៅឆ្នាំ ៧៥០ កងទ័ពរបស់គាត់បានទៅដល់ទីក្រុងគូហ្វា (Kufa) ដែលជាទីតាំងប្រកាសព្រះឋានៈថ្វាយដល់ អាប់-សាហ្វាហ៍ (al-Saffah) ជាកាលីហ្វដំបូងនៃរាជវង្សថ្មី។ មួយខែក្រោយមក កាលីហ្វអ៊ូម៉ាយ៉ាដចុងក្រោយ ម៉ារ៉ឺនទី២ (Marwan II) ត្រូវបរាជ័យ និងត្រូវគេសម្លាប់នៅអេហ្ស៊ីប បញ្ចប់ការគ្រប់គ្រងរបស់រាជវង្សនោះ។

ក្រោយការឡើងសោយរាជ្យរបស់កាលីហ្វអាល់-ម៉ាន់ស៊ួរ នៅឆ្នាំ ៧៥៤ ទំនាក់ទំនងកាន់តែតានតឹង ដោយសារតែកាលីហ្វយល់ថាអំណាចរបស់អាប៊ូ មូស្លីម នៅក្នុងតំបន់ខូរ៉ាសានមានកាន់តែខ្លាំង ហើយអាចក្លាយជាការគំរាមកំហែង។ នៅឆ្នាំ ៧៥៥ កាលីហ្វបានកោះហៅគាត់ឱ្យចូលគាល់ ហើយចាត់ឱ្យគេធ្វើឃាតគាត់ភ្លាមៗ។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបណ្តាលឱ្យមានការបះបោរបន្តបន្ទាប់នៅតំបន់ខូរ៉ាសាន ដែលដឹកនាំដោយអ្នកគាំទ្រដែលជឿថា អាប៊ូ មូស្លីម មិនស្លាប់ ហើយនឹងវិលត្រឡប់មកជួយពួកគេ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

សព្វថ្ងៃ អាប៊ូ មូស្លីម នៅតែជាតួអង្គប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏សំខាន់មួយក្នុងវប្បធម៌របស់ប្រជាជននៅអាស៊ីកណ្តាល ជាពិសេសនៅប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ និងអាហ្វហ្គានីស្ថាន។ រឿងព្រេងនិទាន កំណាព្យ និងគំនូរជាច្រើនបានពណ៌នាពីភាពក្លាហាន និងយុត្តិធម៌របស់គាត់ ដូចជារូបគំនូរក្នុងសៀវភៅ “Akhlaq-i Nasiri” របស់លោក Nasir al-Din Tusi ជាដើម។ វីគីភីឌាក៏បញ្ជាក់ដែរថា កាក់ប្រាក់ដែលមានឈ្មោះរបស់គាត់ (ឌីណារ៉ាប់) គឺជាភស្តុតាងប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏មានតម្លៃ និងត្រូវបានរក្សាទុកក្នុងសារមន្ទីរសម័យទំនើប។

សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ ការស្វែងយល់ពីអាប៊ូ មូស្លីម ផ្តល់មេរៀនអំពីការផ្លាស់ប្តូរអំណាច និងឥទ្ធិពលនៃការដឹកនាំក្នុងគ្រាមានវិបត្តិ។ តំបន់ដែលគាត់បានធ្វើសកម្មភាព ក៏ជាចំណុចក្តៅនៃភូមិសាស្ត្រនយោបាយបច្ចុប្បន្នដែរ ហើយប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់វាអាចជួយឱ្យយល់ពីឫសគល់នៃជម្លោះ និងការវិវត្តវប្បធម៌នៅក្នុងតំបន់នោះ។ អ្នកស្រាវជ្រាវបន្តសិក្សាពីជីវប្រវត្តិរបស់គាត់ ដើម្បីយល់កាន់តែច្បាស់ពីសម័យកាលដ៏សំខាន់នៃប្រវត្តិសាស្ត្រឥស្លាម។