អាហ្វហ្កានីស្ថាន

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថាន ដែលមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន គឺជាប្រទេសគ្មានច្រកសមុទ្រ ស្ថិតនៅចំណុចប្រសព្វនៃតំបន់អាស៊ីកណ្តាល និងអាស៊ីខាងត្បូង។ យោងតាមវិគីភីឌា ប្រទេសនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេសប៉ាគីស្ថាននៅខាងកើត និងខាងត្បូង ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់នៅខាងលិច ប្រទេសតួកមេនីស្ថាន អ៊ូសបេគីស្ថាន និងតាជីគីស្ថាននៅខាងជើង និងប្រទេសចិននៅទិសឦសាន។ ប្រទេសនេះមានផ្ទៃដីសរុបប្រមាណ ៦៥២,៨៦៤ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដោយភាគច្រើនជាតំបន់ភ្នំ មានវាលទំនាបនៅភាគខាងជើង និងនិរតី។ រដ្ឋធានី និងទីក្រុងធំបំផុតគឺកាប៊ុល។ ចំនួនប្រជាជនត្រូវបានប៉ាន់ស្មានថាមានចន្លោះពី ៣៥ លាន ទៅ ៥០ លាននាក់ អាស្រ័យលើប្រភព ដូចដែលបានរៀបរាប់ដោយវិគីភីឌា។

អាហ្វហ្កានីស្ថានមានប្រវត្តិយូរលង់ណាស់មកហើយ ដោយធ្លាប់ជាផ្លូវឆ្លងកាត់នៃសូត្រសមុទ្រ និងជាចំណុចកណ្តាលនៃអាណាចក្រជាច្រើន។ នៅក្នុងសម័យទំនើប ប្រទេសនេះត្រូវបានគេស្គាល់ដោយសារជម្លោះនយោបាយ និងការផ្លាស់ប្តូររបបជាញឹកញាប់ ដោយបច្ចុប្បន្នស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមតាលីបង់ចាប់តាំងពីខែសីហា ឆ្នាំ២០២១។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា អាហ្វហ្កានីស្ថានជាប្រទេសដែលមានភ្នំច្រើន ដោយជួរភ្នំហិណ្ឌូកួសឆ្លងកាត់កណ្តាលប្រទេស។ តំបន់វាលទំនាបស្ថិតនៅភាគខាងជើង និងនិរតី ខណៈដែលតំបន់វ៉ាកហាន់នៅភាគឦសានជាជ្រលងភ្នំតូចចង្អៀតតភ្ជាប់ទៅប្រទេសចិន។ អាកាសធាតុមានភាពស្ងួតហួតហែង និងរដូវកាលខុសគ្នាខ្លាំង។ សត្វប្រចាំជាតិរបស់អាហ្វហ្កានីស្ថានគឺខ្លារខិនព្រិល (snow leopard) ដែលរស់នៅតាមជួរភ្នំខ្ពស់ៗ។

ប្រជាជនអាហ្វហ្កានីស្ថានមានភាពចម្រុះផ្នែកជនជាតិ និងភាសា។ តាមវិគីភីឌា ក្រុមជនជាតិធំៗរួមមាន ប៉ាស្តុន តាជីក ហាហ្សារ៉ា និងអ៊ូសបេក ជាដើម។ ភាសាផ្លូវការពីរគឺ ដារី (Dari) និងប៉ាស្តូ (Pashto)។ សង្គមអាហ្វហ្កានីស្ថានជាទូទៅមានលក្ខណៈកុលសម្ព័ន្ធ ដោយមានប្រពៃណីចាក់ឫសយ៉ាងជ្រៅ។ យោងតាមវិគីភីឌា ចំនួនប្រជាជនត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណពីប្រភពផ្សេងៗគ្នា៖ វិទ្យាស្ថានស្ថិតិពិភពលោកបានបញ្ជាក់ថាមាន ៤០.២ លាននាក់នៅឆ្នាំ២០២១ ខណៈអាជ្ញាធរព័ត៌មានស្ថិតិជាតិអាហ្វហ្កានីស្ថានប៉ាន់ប្រមាណចំនួន ៣២.៩ លាននាក់នៅឆ្នាំ២០២០។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ទឹកដីអាហ្វហ្កានីស្ថានបច្ចុប្បន្នមានប្រវត្តិនៃការតាំងទីលំនៅតាំងពីយុគសម័យបុរេប្រវត្តិ ដោយមានភស្តុតាងនៃភូមិកសិកម្មដំបូងប្រមាណ ៧,០០០ ឆ្នាំមុន។ អរិយធម៌បុរាណដូចជា បាក់ទ្រៀ (Bactria) បានរីកចម្រើននៅតំបន់នេះ ហើយមានការរកឃើញវត្ថុបុរាណសំខាន់ៗដូចជាមាសបាក់ទ្រៀពីទីតាំងទីលីយ៉ាតេប៉េ (Tillya Tepe) ជាដើម។ នៅសតវត្សរ៍ទី១២ រាជវង្សហ្គួរីដ (Ghurid) ដែលមានមូលដ្ឋាននៅខេត្តហ្គ័រ (Ghor) ក៏បានពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនផងដែរ។

នៅឆ្នាំ ១៧៤៧ អាម៉េដ ស្ហាស់ ឌូរ៉ានី បានបង្កើតចក្រភពឌូរ៉ានី ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការចាប់ផ្តើមនៃរដ្ឋអាហ្វហ្កានីស្ថានសម័យទំនើប។ ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ចក្រភពអង់គ្លេស និងរុស្ស៊ីបានប្រកួតប្រជែងដណ្តើមឥទ្ធិពល ដែលនាំឱ្យមានសង្គ្រាមអ័ង់គ្លេ-អាហ្វហ្កានជាបន្តបន្ទាប់។ អាហ្វហ្កានីស្ថានទទួលបានឯករាជ្យពេញលេញនៅឆ្នាំ ១៩១៩ ក្រោមព្រះមហាក្សត្រអាម៉ានូឡា ខាន់ (Amanullah Khan) ដែលទ្រង់បានប្រកាសខ្លួនជាស្តេចនៅឆ្នាំ ១៩២៦។

ក្នុងរជ្ជកាលស្តេចហ្សាហៀរ ស្ហាស់ (Zahir Shah) ពីឆ្នាំ ១៩៣៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩៧៣ ប្រទេសនេះមានសន្តិភាព និងការអភិវឌ្ឍ។ ប៉ុន្តែក្រោយរដ្ឋប្រហារយោធា និងការឈ្លានពានរបស់សហភាពសូវៀតនៅឆ្នាំ ១៩៧៩ ប្រទេសនេះបានធ្លាក់ចូលក្នុងសង្គ្រាមយូរអង្វែង។ ក្រោយការដកខ្លួនរបស់សូវៀតក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៩ សង្គ្រាមស៊ីវិលបានផ្ទុះឡើង ដែលនាំឱ្យក្រុមតាលីបង់ឡើងកាន់អំណាចនៅឆ្នាំ ១៩៩៦។ បន្ទាប់ពីការវាយប្រហារ ១១ កញ្ញា សហរដ្ឋអាមេរិកបានឈ្លានពានអាហ្វហ្កានីស្ថានក្នុងឆ្នាំ ២០០១ ហើយទម្លាក់របបតាលីបង់។ សង្គ្រាម ២០ ឆ្នាំបានបន្តរហូតដល់ការដកកងទ័ពបរទេសចេញនៅឆ្នាំ ២០២១ ដែលបណ្តាលឱ្យតាលីបង់ដណ្តើមអំណាចឡើងវិញ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា សេដ្ឋកិច្ចអាហ្វហ្កានីស្ថានពឹងផ្អែកជាចំបងលើវិស័យកសិកម្ម និងការចិញ្ចឹមសត្វ។ ប្រទេសនេះមានភាពល្បីល្បាញខាងផលិតផលកសិកម្មដូចជា ផ្លែទទឹម (anaar) និងសាហ្វ្រង់ (saffron) ដែលមានគុណភាពខ្ពស់ ហើយត្រូវបាននាំចេញទៅកាន់ទីផ្សារអន្តរជាតិ។ កម្រាលព្រំត្បាញដោយដៃ និងថ្មមានតម្លៃដូចជា ឡាពីសឡាហ្ស៊ូលី (lapis lazuli) ក៏ជាទំនិញនាំចេញដ៏សំខាន់របស់ប្រទេសនេះផងដែរ។

ផ្នែកវប្បធម៌ អាហ្វហ្កានីស្ថានមានសិល្បៈប្រពៃណីដ៏សម្បូរបែប រួមមានការប៉ាក់ឌីហ្សាញ (embroidery) ដែលមានក្បាច់រចនាបែបផែន និងឧបករណ៍ភ្លេងរ៉ាបាប់ (rubab) ជាតំណាង។ កីឡាជាតិដ៏ពេញនិយមគឺ ប៊ូស្កាស៊ី (Buzkashi) ដែលលេងដោយអ្នកជិះសេះ។ អាហារប្រចាំថ្ងៃរបស់ប្រជាជនរួមមាន នំបុ័ងណន (non) និងក្នុងពិធីបុណ្យប្រពៃណីដូចជាណូរ៉ូស (Nowruz) គេតែងទទួលទានភេសជ្ជៈហាហ្វត៍មេវ៉ា (haft mewa) ដែលជាទឹកស៊ីរ៉ូផ្លែឈើ ៧ មុខ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ចាប់តាំងពីក្រុមតាលីបង់បានគ្រប់គ្រងប្រទេសឡើងវិញក្នុងឆ្នាំ ២០២១ អាហ្វហ្កានីស្ថានបានប្រឈមនឹងវិបត្តិមនុស្សធម៌យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ យោងតាមវិគីភីឌា រដ្ឋាភិបាលថ្មីបានដាក់ចេញការរឹតត្បិតយ៉ាងតឹងរ៉ឹងលើសិទ្ធិស្ត្រី រួមទាំងការហាមឃាត់ក្មេងស្រីពីការចូលរៀននៅថ្នាក់មធ្យមសិក្សា និងការកំណត់ចលនារបស់ស្ត្រីដោយគ្មានអ្នករួមដំណើរជាបុរស។ គណៈរដ្ឋមន្ត្រីបច្ចុប្បន្នរួមមាន មូឡាហាសាន់ អាឃុន ជានាយករដ្ឋមន្ត្រី និងស៊ីរ៉ាជូឌីន ហាក់កានី ជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃ។ សហគមន៍អន្តរជាតិនៅតែមិនទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលនេះ ហើយបានដាក់ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ច ដែលធ្វើឱ្យស្ថានការណ៍កាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺន។ យោងតាមវិគីភីឌា តាលីបង់បានព្យាយាមបង្កើតទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយប្រទេសក្នុងតំបន់ ដូចជាអ៊ីរ៉ង់ និងប៉ាគីស្ថាន ប៉ុន្តែនៅតែខ្វះការទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការ។

ចំពោះអ្នកអាននៅកម្ពុជា ព្រឹត្តិការណ៍នៅអាហ្វហ្កានីស្ថានអាចផ្តល់ជាមេរៀនអំពីការស្តារឡើងវិញក្រោយសង្គ្រាម ដូចដែលកម្ពុជាធ្លាប់ឆ្លងកាត់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន។ ភាពអស្ថិរភាពនេះក៏មានឥទ្ធិពលដល់និន្នាការភូមិសាស្ត្រនយោបាយក្នុងតំបន់ និងលំហូរជនភៀសខ្លួន ដែលជាបញ្ហាប្រឈមសម្រាប់ប្រទេសជាច្រើន រួមទាំងនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ផងដែរ។