អាល់បានី

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia ប្រទេសអាល់បានី ដែលមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា សាធារណរដ្ឋអាល់បានី គឺជារដ្ឋឯករាជ្យមួយស្ថិតនៅតំបន់អឺរ៉ុបភាគអាគ្នេយ៍ ក្នុងឧបទ្វីបបាល់កង់។ ប្រទេសនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់សមុទ្រ Adriatic និងសមុទ្រ Ionian នៅខាងលិច និងមានព្រំដីជាមួយម៉ុងតេណេហ្គ្រោ នៅភាគពាយព្យ កូសូវ៉ូនៅភាគឦសាន ម៉ាសេដូនខាងជើងនៅខាងកើត និងក្រិកនៅខាងត្បូង។ ដោយមានផ្ទៃដីសរុប ២៨.៧៤៨ គីឡូម៉ែត្រក្រឡា អាល់បានីមានទេសភាពចម្រុះចាប់ពីជួរភ្នំខ្ពស់គ្របដណ្តប់ដោយព្រិល រហូតដល់វាលទំនាបមាត់សមុទ្រមានជីជាតិ។ រាជធានី Tirana ជាទីក្រុងធំជាងគេ និងជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ច វប្បធម៌ និងនយោបាយ។ អាល់បានីត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ដោយសារប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏យូរលង់ វប្បធម៌ប្លែក និងសម្រស់ធម្មជាតិដ៏ទាក់ទាញ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាគោលដៅទេសចរណ៍ដ៏ពេញនិយមកាន់តែខ្លាំងឡើងក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia អាល់បានីមានឆ្នេរសមុទ្រប្រវែងសរុប ៤៧៦ គីឡូម៉ែត្រ និងមានភ្នំគ្របដណ្តប់ប្រមាណ ៧០% នៃផ្ទៃដី។ ជួរភ្នំដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់រួមមានជួរភ្នំអាល់បានី (Albanian Alps) ដែលជាផ្នែកខ្ពស់បំផុតនៃ Dinaric Alps និងភ្នំ Korab ដែលមានកំពស់ ២.៧៦៤ ម៉ែត្រ ជាចំណុចខ្ពស់បំផុតក្នុងប្រទេស។ អាកាសធាតុមានលក្ខណៈជាមេឌីទែរ៉ាណេ ដោយមានរដូវរងាស្រាលនិងសើម និងរដូវក្តៅក្តៅនិងស្ងួត។ បឹងធំៗដូចជាបឹង Shkodër (បឹងធំជាងគេនៅអឺរ៉ុបខាងត្បូង) និងបឹង Ohrid (បឹងជ្រៅជាងគេនៅបាល់កង់) ក៏ស្ថិតនៅក្នុងទឹកដីអាល់បានីដែរ។ និមិត្តសញ្ញាជាតិគឺឥន្ទ្រីមាស (golden eagle) ដែលតំណាងឱ្យភាពរឹងមាំ និងឯករាជ្យ។

យោងតាម Wikipedia ប្រជាជនអាល់បានីមានចំនួនប្រមាណ ២,៨ លាននាក់ (ឆ្នាំ ២០២៣) ដោយភាគច្រើនជាជនជាតិអាល់បានី។ ជនជាតិភាគតិចរួមមានក្រិក អារ៉ូម៉ានី និងក្រុមផ្សេងទៀត។ ភាសាផ្លូវការគឺភាសាអាល់បានី (Shqip) ដែលជាភាសាតែឯងក្នុងក្រុមភាសាឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប។ សាសនានៅអាល់បានីមានភាពចម្រុះ ដោយសារឥទ្ធិពលប្រវត្តិសាស្ត្រ៖ ប្រជាជនភាគច្រើនកាន់សាសនាឥស្លាម (ស៊ុននី និងបេកតាស៊ី) និងមានសហគមន៍គ្រិស្តសាសនាកាតូលិក និងអូធូដូកផងដែរ។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញអាល់បានីកំណត់ថាខ្លួនជារដ្ឋលោកិយ ហើយសេរីភាពខាងសាសនាត្រូវបានធានា។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

Wikipedia រាយការណ៍ថាប្រវត្តិសាស្ត្រអាល់បានីចាប់ផ្តើមពីអម្បូរ Illyrian បុរាណដែលបានតាំងទីលំនៅនៅតំបន់បាល់កង់ខាងលិចតាំងពីសហវត្សទី២ មុនគ.ស.។ នៅឆ្នាំ ១៦៨ មុនគ.ស. តំបន់នេះត្រូវបានវាយដណ្តើមដោយចក្រភពរ៉ូម ហើយក្រោយមកបានក្លាយជាផ្នែកនៃចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន។ នៅយុគកណ្តាល រដ្ឋតូចៗជាច្រើនបានលេចឡើង ដូចជានគរ Arbanon ជាដើម។ នៅសតវត្សទី១៥ ចក្រភពអូតូម៉ង់បានពង្រីកឥទ្ធិពលចូលមក ប៉ុន្តែត្រូវបានទប់ទល់យ៉ាងខ្លាំងដោយវីរបុរសជាតិ Gjergj Kastrioti Skanderbeg ដែលបានបង្រួបបង្រួមពួកមេដឹកនាំអាល់បានីក្នុងសម្ព័ន្ធ League of Lezhë (១៤៤៤) និងបានប្រយុទ្ធប្រឆាំងពួកអូតូម៉ង់អស់រយៈពេល ២៥ ឆ្នាំ។ ទោះយ៉ាងណា បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់គាត់ អាល់បានីបានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់អូតូម៉ង់រហូតដល់ដើមសតវត្សទី២០។

ក្នុងអំឡុងការគ្រប់គ្រងអូតូម៉ង់ សាសនាឥស្លាមបានរីករាលដាល ហើយអាល់បានីបានរក្សាអត្តសញ្ញាណជាតិតាមរយៈភាសា និងទំនៀមទម្លាប់។ ចលនាជាតិនិយមអាល់បានី (Rilindja) បានផ្ទុះឡើងនៅសតវត្សទី១៩ ដោយទាមទារស្វ័យភាព និងការរួបរួមជាតិ។ ឯករាជ្យភាពត្រូវបានប្រកាសនៅថ្ងៃទី ២៨ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩១២ ដោយ Ismail Qemali។ ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ អាល់បានីបានក្លាយជារដ្ឋកុម្មុយនីស្តដឹកនាំដោយ Enver Hoxha (១៩៤៤-១៩៨៥) ដែលបានបង្កើតរបបផ្តាច់ការឯកោខ្លួនឯង និងសាងសង់ជម្រកការពារ (bunkers) ជាង ១៧០.០០០ នៅទូទាំងប្រទេស។ កុម្មុយនីស្តបានដួលរលំនៅឆ្នាំ ១៩៩១ ហើយអាល់បានីបានធ្វើដំណើរឆ្ពោះទៅរបបប្រជាធិបតេយ្យ និងសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ ទោះបីប្រឈមនឹងវិបត្តិនយោបាយ និងហិរញ្ញវត្ថុក្នុងទសវត្សឆ្នាំ ១៩៩០ ក៏ដោយ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia សេដ្ឋកិច្ចអាល់បានីជាប្រភេទទីផ្សារសេរីកំពុងអភិវឌ្ឍ ដោយបានផ្លាស់ប្តូរពីប្រព័ន្ធផែនការកណ្តាលកាលពីសម័យកុម្មុយនីស្ត។ វិស័យសំខាន់ៗរួមមានកសិកម្ម (ស្រា អូលីវ និងផ្លែក្រូច) ទេសចរណ៍ ថាមពលវារីអគ្គិសនី និងការធ្វើអាជីវកម្មរ៉ែ។ ទោះជាមានកំណើនសេដ្ឋកិច្ចជាបន្តបន្ទាប់ អាល់បានីនៅតែជាប្រទេសមួយដែលមានកម្រិតប្រាក់ចំណូលទាបនៅអឺរ៉ុប។ វិស័យទេសចរណ៍បានរីកចម្រើនយ៉ាងលឿន ដោយទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរឱ្យមកទស្សនាឆ្នេរសមុទ្រ Albanian Riviera និងតំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោក។ រូបិយប័ណ្ណជាតិគឺ ឡេក (Lek, ALL)។ សារសំខាន់មួយទៀតគឺប្រាក់បញ្ជូនពីជនភៀសខ្លួនអាល់បានីដែលធ្វើការនៅបរទេស (ជាពិសេសនៅអ៊ីតាលី និងក្រិក) ដែលជាប្រភពចំណូលដ៏សំខាន់សម្រាប់សេដ្ឋកិច្ចគ្រួសារ។

តាម Wikipedia វប្បធម៌អាល់បានីជាការលាយឡំគ្នានៃឥទ្ធិពលប្រវត្តិសាស្ត្រពី Illyrian ក្រិក រ៉ូម ប៊ីហ្សង់ទីន និងអូតូម៉ង់។ ស្ថានីយបុរាណ Butrint (តាំងពីសម័យក្រិក) និងទីក្រុង Berat និង Gjirokastër ដែលមានស្ថាបត្យកម្មអូតូម៉ង់ ត្រូវបានចុះក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់យូណេស្កូ។ តន្ត្រីប្រពៃណី iso-polyphony គឺជាសម្បត្តិវប្បធម៌អរូបីរបស់មនុស្សជាតិ។ ភាសាអាល់បានីមានអក្ខរក្រមផ្ទាល់ខ្លួនដែលប្រើអក្សរឡាតាំង ហើយស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍ដំបូងគេគឺ "Meshari" (១៥៥៥) របស់ Gjon Buzuku។ សម្លៀកបំពាក់ប្រពៃណី fustanella និងម្ហូបអាហារមេឌីទែរ៉ាណេដែលសំបូរទៅដោយបន្លែ ផ្លែឈើ និងប្រេងអូលីវ ក៏ជាចំណុចសំខាន់នៃវប្បធម៌ជាតិដែរ។ តួរលេខដ៏ល្បីល្បាញលើឆាកអន្តរជាតិរួមមានមាតា Teresa (Mother Teresa) ដែលកើតនៅ Skopje ប៉ុន្តែមានដើមកំណើតអាល់បានី និងអ្នកនិពន្ធ Ismail Kadare ដែលជាបេក្ខជនរង្វាន់ណូបែលផ្នែកអក្សរសាស្ត្រ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅសម័យទំនើប អាល់បានីជាសមាជិកអង្គការណាតូ (NATO) តាំងពីឆ្នាំ ២០០៩ និងជាប្រទេសបេក្ខជនចូលជាសមាជិកសហភាពអឺរ៉ុប (EU) ដោយបានបើកកិច្ចចរចាចូលជាសមាជិកនៅឆ្នាំ ២០២២។ តាម Wikipedia រដ្ឋាភិបាលដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី Edi Rama (តាំងពីឆ្នាំ ២០១៣) កំពុងផ្តោតលើការកែទម្រង់យុត្តិធម៌ ការប្រយុទ្ធប្រឆាំងអំពើពុករលួយ និងការជំរុញកំណើនសេដ្ឋកិច្ច។ អាល់បានីក៏ដើរតួនាទីស្ថិរភាពនៅក្នុងតំបន់បាល់កង់ ជាពិសេសតាមរយៈទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយកូសូវ៉ូ ដែលមានប្រជាជនអាល់បានីភាគច្រើន និងការគាំទ្រសិទ្ធិរបស់ជនជាតិអាល់បានីនៅក្នុងបណ្តាប្រទេសជិតខាង។

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse បទពិសោធន៍របស់ប្រទេសតូចមួយនេះដែលធ្លាប់ឆ្លងកាត់សង្គ្រាម របបផ្តាច់ការ និងការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងលំបាកទៅជាប្រជាធិបតេយ្យ អាចផ្តល់មេរៀនដ៏មានតម្លៃសម្រាប់កម្ពុជា ដែលកំពុងស្វែងរកការអភិវឌ្ឍ និងសមាហរណកម្មជាមួយសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក។ ជាមួយគ្នានេះ ការកើនឡើងនៃទេសចរណ៍ និងវិស័យឌីជីថលនៅអាល់បានី បង្ហាញពីសក្ដានុពលនៃប្រទេសតូចមួយក្នុងការទាក់ទាញការវិនិយោគ និងការយកចិត្តទុកដាក់អន្តរជាតិ។