អាល់តា កាលីហ្វ័រញ៉ា

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

អាល់តា កាលីហ្វ័រញ៉ា (Alta California) ដែលត្រូវបានស្គាល់ផងដែរថាជា Nueva California គឺជាខេត្តមួយនៃអេស្ប៉ាញថ្មី (New Spain) ដែលបានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ ១៨០៤ តាមវិគីភីឌា។ ខេត្តនេះបានកកើតឡើងបន្ទាប់ពីការបំបែកខេត្តឡាសកាលីហ្វ័រញ៉ាស (Las Californias) ដែលធ្លាប់រួមបញ្ចូលតំបន់កាលីហ្វ័រញ៉ាទាំងមូល។ អាល់តា កាលីហ្វ័រញ៉ា ត្រូវបានកំណត់ជាផ្នែកខាងជើង ខណៈដែលបាហាកាលីហ្វ័រញ៉ា (Baja California) ជាផ្នែកខាងត្បូង។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមឯករាជ្យម៉ិកស៊ិក ទឹកដីនេះបានក្លាយជាដែនដីមួយរបស់ម៉ិកស៊ិកនៅខែមេសា ឆ្នាំ ១៨២២ ហើយត្រូវបានប្ដូរឈ្មោះជាផ្លូវការថា «អាល់តា កាលីហ្វ័រញ៉ា» នៅឆ្នាំ ១៨២៤ យោងតាមវិគីភីឌា។ ឈ្មោះនេះមានន័យថា «កាលីហ្វ័រញ៉ាខាងលើ» ឆ្លុះបញ្ចាំងពីទីតាំងភូមិសាស្ត្ររបស់វា។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា អាល់តា កាលីហ្វ័រញ៉ា មានទីតាំងនៅភាគខាងជើងនៃឧបទ្វីបកាលីហ្វ័រញ៉ា ដោយលាតសន្ធឹងតាមបណ្ដោយឆ្នេរសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក គ្របដណ្ដប់ផ្ទៃដីដែលសព្វថ្ងៃគឺជារដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ារបស់សហរដ្ឋអាមេរិក រួមនឹងផ្នែកខ្លះនៃរដ្ឋជាប់គ្នាផ្សេងទៀត។ ព្រំដែនខាងត្បូងរបស់ខេត្តនេះគឺប្រហែលជាខ្សែបន្ទាត់ព្រំដែនរវាងម៉ិកស៊ិក និងសហរដ្ឋអាមេរិកបច្ចុប្បន្ន។ តំបន់នេះមានលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រសម្បូរបែប រួមមានឆ្នេរសមុទ្រ ជ្រលងភ្នំ និងជួរភ្នំសៀរ៉ានេវ៉ាដា។ ប្រជាជននៅអាល់តា កាលីហ្វ័រញ៉ា មានចម្រុះជាតិសាសន៍ ដែលរួមមានជនជាតិដើមភាគតិចជាច្រើនក្រុម ព្រមទាំងពួកអាណានិគមអេស្ប៉ាញ និងក្រោយមកពួកម៉ិកស៊ិក។ ភាសាដែលនិយាយរួមមានភាសាដើម ភាសាអេស្ប៉ាញ និងក្នុងសម័យក្រោយៗមក ភាសាអង់គ្លេស។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃអាល់តា កាលីហ្វ័រញ៉ា មានឫសគល់ពីការរុករកនិងការធ្វើអាណានិគមរបស់អេស្ប៉ាញនៅសតវត្សទី ១៦។ បេសកកម្មដំបូងគេនៅក្នុងតំបន់កាលីហ្វ័រញ៉ាសគឺ Misión de Nuestra Señora de Loreto Conchó ដែលបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ ១៦៩៧ នៅរដ្ឋបាហាកាលីហ្វ័រញ៉ាស៊ូរបច្ចុប្បន្ន។ ក្រោយមក អេស្ប៉ាញបានពង្រីកប្រព័ន្ធបេសកកម្មទៅភាគខាងជើង ដើម្បីពង្រឹងឥទ្ធិពលនិងផ្សព្វផ្សាយសាសនាកាតូលិក។ នៅឆ្នាំ ១៨០៤ ខេត្តឡាសកាលីហ្វ័រញ៉ាសត្រូវបានបំបែកជាពីរ ហើយអាល់តា កាលីហ្វ័រញ៉ាបានក្លាយជាខេត្តដាច់ដោយឡែកមួយ។

ក្នុងអំឡុងពេលនោះ បេសកកម្មចំនួន ២១ ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅតាមបណ្ដោយឆ្នេរនៃអាល់តា កាលីហ្វ័រញ៉ា ដែលបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលសាសនា សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌។ បន្ទាប់ពីម៉ិកស៊ិកទទួលបានឯករាជ្យនៅឆ្នាំ ១៨២១ អាល់តា កាលីហ្វ័រញ៉ាបានក្លាយជាដែនដីម៉ិកស៊ិក ហើយរដ្ឋាភិបាលម៉ិកស៊ិកបានធ្វើនិយតកម្មបេសកកម្មនៅឆ្នាំ ១៨៣៣ ដោយបែងចែកដីទៅជារ៉ង់ខូ (ranchos) ធំៗសម្រាប់ពួកអ្នកតាំងលំនៅម៉ិកស៊ិក។ សម័យកាលនេះបានឃើញការកើនឡើងនៃវណ្ណៈម្ចាស់ដីធំៗ រហូតដល់សង្គ្រាមអាមេរិក-ម៉ិកស៊ិក (១៨៤៦-១៨៤៨) បានបញ្ចប់។ តាមវិគីភីឌា នៅឆ្នាំ ១៨៤៨ ក្រោមសន្ធិសញ្ញា Guadalupe Hidalgo អាល់តា កាលីហ្វ័រញ៉ា និងដែនដីផ្សេងទៀតត្រូវបានប្រគល់ឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិក ហើយក្រោយមកបានក្លាយជាផ្នែកនៃរដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ា និងរដ្ឋជាប់គ្នាមួយចំនួន។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចនៃអាល់តា កាលីហ្វ័រញ៉ា ដំបូងឡើយពឹងផ្អែកលើប្រព័ន្ធបេសកកម្ម ដែលផលិតនូវផលិតផលកសិកម្មដូចជា ស្រូវសាលី ពោត សណ្ដែក និងផ្លែទំពាំងបាយជូរ ព្រមទាំងការចិញ្ចឹមសត្វយ៉ាងច្រើនសម្រាប់ស្បែក និងខ្លាញ់ យោងតាមវិគីភីឌា។ បន្ទាប់ពីការធ្វើនិយតកម្ម សេដ្ឋកិច្ចបានផ្លាស់ប្ដូរទៅជាប្រព័ន្ធរ៉ង់ខូ ដែលពឹងផ្អែកលើការចិញ្ចឹមគោយ៉ាងទូលំទូលាយ និងការនាំចេញស្បែកគោ។ ម្ចាស់រ៉ង់ខូ ដែលហៅថា រ៉ង់ឈឺរ៉ូ (ranchero) បានក្លាយជាឥស្សរជនសេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គម។

ផ្នែកវប្បធម៌ អាល់តា កាលីហ្វ័រញ៉ា គឺជាចំណុចប្រសព្វនៃឥទ្ធិពលផ្សេងៗ។ ស្ថាបត្យកម្មបែបបេសកកម្មអេស្ប៉ាញ ដែលមានជញ្ជាំងអាដូបេ និងដំបូលក្បឿងក្រហម បានក្លាយជាសញ្ញាសម្គាល់នៃតំបន់។ តន្ត្រីនិងរបាំម៉ិកស៊ិក ព្រមទាំងពិធីបុណ្យសាសនាកាតូលិក ត្រូវបានបញ្ចូលជាមួយទំនៀមទម្លាប់ជនជាតិដើម។ ឈ្មោះទីកន្លែងជាច្រើននៅកាលីហ្វ័រញ៉ា ដូចជា Los Angeles និង San Francisco បានមកពីសម័យអាល់តាកាលីហ្វ័រញ៉ា។ ការបញ្ចូលគ្នានេះបានបង្កើតអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ពិសេសមួយ ដែលបន្សល់ទុករហូតដល់សព្វថ្ងៃ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

សព្វថ្ងៃនេះ កេរ្តិ៍ដំណែលនៃអាល់តា កាលីហ្វ័រញ៉ា នៅតែមានវត្តមានយ៉ាងសំខាន់ ជាពិសេសនៅក្នុងរដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ារបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលជារដ្ឋមានប្រជាជនដើមកំណើតខ្មែររស់នៅយ៉ាងច្រើន។ ការយល់ដឹងអំពីសម័យកាលនេះផ្តល់បរិបទដល់បញ្ហាសង្គមបច្ចុប្បន្នដូចជា សិទ្ធិដីធ្លីរបស់ជនជាតិដើម និងការអភិរក្សបេតិកភណ្ឌប្រវត្តិសាស្ត្រ។ បេសកកម្មចំនួន ២១ ឥឡូវនេះជាគោលដៅទេសចរណ៍ដ៏ពេញនិយម ហើយត្រូវបានសិក្សាយ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងកម្មវិធីអប់រំ។ ក្រៅពីនេះ ស្ថាប័នវប្បធម៌និងសាលារៀនជាច្រើននៅតែប្រើឈ្មោះ «Alta California» ដើម្បីរំលឹកដល់ប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏សម្បូរបែបនេះ។ តាមវិគីភីឌា ការស្រាវជ្រាវប្រវត្តិសាស្ត្របន្តបញ្ជាក់ពីទិដ្ឋភាពស្មុគស្មាញនៃយុគសម័យអាណានិគម ដែលរួមមានទាំងការរីកចម្រើននិងការរំលោភបំពាន ហើយជាមេរៀនសម្រាប់ពិភពលោកសព្វថ្ងៃ។