ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

អនាធិបតេយ្យនិយម គឺជាទស្សនវិជ្ជានយោបាយ និងចលនាសង្គមមួយដែលស្ថិតក្នុងនិន្នាការឆ្វេងនិយមជ្រុល។ យោងតាមវិគីភីឌា ចលនានេះមានគោលដៅលុបបំបាត់ស្ថាប័នទាំងអស់ដែលបន្តរក្សាអំណាច ការបង្ខិតបង្ខំ និងឋានានុក្រម ដោយផ្ដោតជាចម្បងលើរដ្ឋ មូលធននិយម និងសាសនាដែលមានអង្គការចាត់តាំង។

ជំនួសស្ថាប័នទាំងនោះ អនាធិបតេយ្យនិយមស្នើឱ្យបង្កើតសង្គមគ្មានរដ្ឋ ដែលផ្សំឡើងពីបណ្ដាញផ្ដេកនៃសមាគមស្ម័គ្រចិត្ត ហើយដំណើរការលើគោលការណ៍នៃការសមាគមដោយសេរី និងការផ្ដល់ផលប្រយោជន៍ទៅវិញទៅមក។ វិគីភីឌាពិពណ៌នាអនាធិបតេយ្យនិយមថា ជាផ្នែកមួយនៃស្លាបសេរីនៃចលនាសង្គមនិយម ដែលគេស្គាល់ជាទូទៅថា សង្គមនិយមសេរី (libertarian socialism)។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

អនាធិបតេយ្យនិយមមានឫសគល់នៅអឺរ៉ុបក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ហើយក្រោយមកចលនានេះក៏លេចឡើងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ុយក្រែនផងដែរ។ តាមវិគីភីឌា ឥស្សរជនសំខាន់ៗរួមមាន Pierre-Joseph Proudhon ដែលជាទស្សនវិទូនយោបាយដំបូងគេដែលហៅខ្លួនឯងថាជាអ្នកអនាធិបតេយ្យ។

Proudhon ក៏ជាអ្នកគាំទ្រចម្បងនៃទ្រឹស្ដី "mutualism" ហើយគំនិតរបស់លោកបានជះឥទ្ធិពលលើអ្នកគិតអនាធិបតេយ្យទាំងខាងបុគ្គលនិយម និងខាងសង្គមនិយមជំនាន់ក្រោយ។ ក្នុងចំណោមឥស្សរជនផ្សេងទៀត មាន Mikhail Bakunin ដែលល្បីដោយសារជម្លោះគំនិតជាមួយពួកម៉ាក្សនិយម និង Nestor Makhno ដែលជាមេដឹកនាំកងទ័ពបះបោរបដិវត្តន៍អនាធិបតេយ្យនៅអ៊ុយក្រែន។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា គំនិតមួយចំនួននៅក្នុងអនាធិបតេយ្យនិយមមានឫសតាំងពីបុរាណកាល ដោយស្នាដៃ "Republic" របស់ Zeno of Citium (ប្រហែល ៣៣៤–២៦២ ឆ្នាំមុន គ.ស.) បានបំផុសគំនិតទស្សនវិទូអនាធិបតេយ្យ Peter Kropotkin។ ប៉ុន្តែចលនានេះបានចាប់ផ្ដើមមានរូបរាងច្បាស់លាស់នៅអឺរ៉ុបក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩។

នៅក្នុងអង្គការអន្តរជាតិទីមួយ (First International) Mikhail Bakunin បានប្រឆាំងនឹងគោលដៅរបស់ពួកម៉ាក្សនិយមក្នុងការបង្កើតរបបផ្ដាច់ការនៃវណ្ណៈពលករ ហើយបានចងសម្ព័ន្ធជាមួយពួកសហព័ន្ធនិយម មុនពេលត្រូវបានពួកម៉ាក្សនិយមបណ្ដេញចេញ។ កុម្មុយន៍ប៉ារីស (Paris Commune) ឆ្នាំ១៨៧១ ត្រូវបានរាយការណ៍ថាជាការពិសោធន៍ដំបូងបំផុតមួយនៃអនាធិបតេយ្យនិយម រីឯនៅអ៊ុយក្រែន កងទ័ពបះបោរបដិវត្តន៍អនាធិបតេយ្យរបស់ Nestor Makhno ក៏ជាឧទាហរណ៍មួយទៀតនៃចលនាប្រដាប់អាវុធអនាធិបតេយ្យ។

វិគីភីឌាកត់សម្គាល់ផងដែរថា ទំនាក់ទំនងរវាងអនាធិបតេយ្យនិយម និងអំពើហិង្សា គឺជាប្រធានបទចម្រូងចម្រាសក្នុងចំណោមអ្នកអនាធិបតេយ្យខ្លួនឯង ដូចដែលបង្ហាញដោយករណីអ្នកអនាធិបតេយ្យ Leon Czolgosz ដែលបានធ្វើឃាតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិក William McKinley។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

នៅផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច អនាធិបតេយ្យនិយមប្រឆាំងនឹងមូលធននិយម ដោយស្នើឱ្យប្រើសមាគមស្ម័គ្រចិត្ត និងការផ្ដល់ផលប្រយោជន៍ទៅវិញទៅមក ជំនួសការប្រកួតប្រជែងដើម្បីផលកម្រៃ ឬការគ្រប់គ្រងពីរដ្ឋ។ តាមវិគីភីឌា ទ្រឹស្ដី "mutualism" (ការផ្លាស់ប្ដូរផលប្រយោជន៍ទៅវិញទៅមក) របស់ Proudhon គឺជាគ្រឹះមួយនៃគំនិតសេដ្ឋកិច្ចអនាធិបតេយ្យ។

នៅផ្នែកវប្បធម៌ អនាធិបតេយ្យនិយមក៏បានភ្ជាប់ខ្លួនជាមួយសិល្បៈ និងចលនាសង្គមផងដែរ។ វិចិត្រករអនាធិបតេយ្យ Camille Pissarro ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាឧទាហរណ៍ដ៏លេចធ្លោនៃការរួមបញ្ចូលគ្នារវាងអនាធិបតេយ្យនិយម និងសិល្បៈ។ ចំណែកចលនាអនាធិបតេយ្យ-ស្ត្រីនិយម (anarcha-feminism) បានបង្ហាញខ្លួនតាមរយៈការតវ៉ា និមិត្តសញ្ញា និងទង់ជាច្រើន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

អនាធិបតេយ្យនិយមនៅតែជាចលនាដែលគេឃើញវត្តមានក្នុងការតវ៉ានយោបាយអន្តរជាតិ។ តាមវិគីភីឌា ក្រុម "black bloc" បានរៀបចំខ្លួនក្នុងការតវ៉ាប្រឆាំងអង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក (WTO) ដែលគេស្គាល់ថា "Battle of Seattle" និងនៅមហាសន្និបាតជាតិគណបក្សសាធារណរដ្ឋ (RNC) នៅសហរដ្ឋអាមេរិក ដោយបង្ហាញនិមិត្តរូបអនាធិបតេយ្យ-កុម្មុយនិស្ត ដូចជាពាក្យស្លោក "No War but the Class War"។

អ្នកនិពន្ធអនាធិបតេយ្យសម័យបច្ចុប្បន្នក៏នៅមានវត្តមានដែរ ដូចជា John Zerzan ដែលជាសំឡេងសំខាន់ក្នុងចរន្ត "anarcho-primitivism" និង Lawrence Jarach ដែលជាអ្នកគាំទ្រដ៏លេចធ្លោនៃ "post-left anarchy"។ លើសពីការតវ៉ា គំនិតអនាធិបតេយ្យក៏លេចឡើងក្នុងសកម្មភាពសង្គម ដូចជាក្រុម Food Not Bombs ដែលផ្សព្វផ្សាយនិមិត្តសញ្ញា "A ក្នុងរង្វង់" និងពាក្យស្លោក "Free Soup for the Revolution"។

សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ ការស្គាល់អនាធិបតេយ្យនិយមអាចជួយឱ្យយល់កាន់តែច្បាស់អំពីគំនិតនយោបាយដែលលេចឡើងជាញឹកញាប់ក្នុងព័ត៌មានអន្តរជាតិអំពីការតវ៉ា ជម្លោះសង្គម និងការជជែកដេញដោលអំពីតួនាទីរបស់រដ្ឋ។