ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ក្រិកបុរាណគឺជាអរិយធម៌មួយដែលស្ថិតនៅតំបន់ភាគខាងជើងឆៀងខាងកើតនៃសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ ដោយចាប់ផ្តើមពីសម័យងងឹតក្រិកនៅប្រហែលសតវត្សទី១២ ដល់សតវត្សទី៩ មុនគ.ស. និងបានបន្តរហូតដល់ចុងបញ្ចប់នៃសម័យបុរាណ (ប្រហែល ៦០០ គ.ស.)។ អរិយធម៌នេះមិនមែនជាប្រទេសរួបរួមតែមួយទេ តែជាបណ្តុំនៃរដ្ឋទីក្រុងឯករាជ្យជាច្រើន ដែលគេស្គាល់ថាជា «ប៉ូលីស» (polis) ហើយទីក្រុងទាំងនេះមានភាសា សាសនា និងវប្បធម៌រួមគ្នា។ ទោះបីមានការប្រកួតប្រជែងគ្នាជារឿយៗក៏ដោយ ក៏ពួកគេបានចែករំលែកអត្តសញ្ញាណរួមថាជា «ហេល្លេន» (Hellenes)។ អរិយធម៌នេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃអរិយធម៌លោកខាងលិច ដោយបានបន្សល់ទុកនូវការច្នៃប្រឌិតដែលមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងលើវិស័យនយោបាយ ទស្សនវិជ្ជា វិទ្យាសាស្ត្រ សិល្បៈ និងអក្សរសិល្ប៍ រហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia ទឹកដីនៃក្រិកបុរាណមានភាពចម្រុះដោយភ្នំខ្ពស់ៗ និងឆ្នេរសមុទ្រយ៉ាងវែង ដែលរួមចំណែកដល់ការបែកបាក់ផ្នែកនយោបាយ និងការលូតលាស់នៃនគររដ្ឋតូចៗជាច្រើន។ តំបន់សំខាន់ៗមានដូចជា អាទីកា (ដែលជាទីតាំងនៃទីក្រុងអាថែន) ប៉េឡូផូនីស (ទីតាំងក្រុងស្ប៉ាតា កូរិន និងអូឡាំព្យា) ថេស្សាលី និងកោះធំៗដូចជាក្រែត រ៉ូដ និងស៊ីប។ ប្រជាជនបាននិយាយភាសាក្រិក ដោយមានគ្រាមភាសាដូចជា អាទីក ដូរីក និងអ៊ីយ៉ូនិក តែអក្សរក្រិកត្រូវបានប្រើប្រាស់ចាប់ពីសតវត្សទី៨ មុនគ.ស.។ ចំនួនប្រជាជនសរុបពិបាកកំណត់ ប៉ុន្តែត្រូវបានប៉ាន់ស្មានថាមានរាប់លាននាក់នៅក្នុងយុគបុរាណ។ វប្បធម៌ក្រិកបានរីករាលដាលហួសពីដែនដីកំណើត តាមរយៈការធ្វើអាណានិគមយ៉ាងទូលំទូលាយនៅសតវត្សទី៨-៦ មុនគ.ស. ដោយបង្កើតទីក្រុងថ្មីៗនៅអាណាតូលី (តួកគីបច្ចុប្បន្ន) ស៊ីស៊ីលី ភាគខាងត្បូងអ៊ីតាលី (ហៅថា ម៉ាញ៉ាហ្គ្រែកា) និងនៅតាមបណ្តោយសមុទ្រខ្មៅ រហូតដល់បារាំង និងអេស្ប៉ាញសព្វថ្ងៃ។ ក្រិកក៏មានទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្ម និងវប្បធម៌ជាមួយអរិយធម៌ដទៃទៀតដូចជា អេហ្ស៊ីប និងពែរ្ស។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia ប្រវត្តិសាស្ត្រក្រិកបុរាណអាចចែកចេញជាបួនសម័យកាលធំៗ។ សម័យងងឹត (ប្រហែល ១២០០-៨០០ មុនគ.ស.) ជាសម័យកាលក្រោយការដួលរលំនៃអរិយធម៌មីសេនៀន ដែលត្រូវបានគេដឹងតិចតួច ប៉ុន្តែវាជាពេលដែលរឿងនិទានវីរជននៃហូមឺរ (អ៊ីលីអាដ និងអូឌីស៊ី) ត្រូវបានបង្កើត។ សម័យអាខេអ៊ីក (៨០០-៤៨០ មុនគ.ស.) បានឃើញការកកើតនៃនគររដ្ឋ (ប៉ូលីស) ការបង្កើតអក្សរក្រិក ការលេចចេញនូវកងទ័ពហូផ្លីត (hoplites) និងការរៀបចំកីឡាអូឡាំពិកលើកដំបូងនៅឆ្នាំ ៧៧៦ មុនគ.ស.។ ការធ្វើអាណានិគមនៅទូទាំងសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេបានពង្រីកឥទ្ធិពលក្រិក។ សម័យបុរាណ (៤៨០-៣២៣ មុនគ.ស.) គឺជាយុគមាស ដែលចាប់ផ្តើមដោយជ័យជំនះរបស់ក្រិកលើចក្រភពពែរ្សក្នុងសង្គ្រាមក្រិក-ពែរ្ស (ឆ្នាំ ៤៩០ និង ៤៨០-៤៧៩ មុនគ.ស.)។ នៅក្នុងអំឡុងពេលនេះ អាថែនក្រោមរដ្ឋបុរសពេរីគ្លេសបានក្លាយជាមហាអំណាចដែនសមុទ្រ ហើយបានអភិវឌ្ឍលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ ក៏ដូចជាផលិតស្នាដៃសិល្បៈ និងស្ថាបត្យកម្មដ៏អស្ចារ្យដូចជាប្រាសាទភាគថេណុន។ សង្គ្រាមប៉េឡូផូនីសៀន (៤៣១-៤០៤ មុនគ.ស.) រវាងអាថែន និងស្ប៉ាតាបានធ្វើឱ្យក្រិកចុះខ្សោយ ហើយបើកផ្លូវឱ្យនគរម៉ាសេដូនីក្រោមស្តេចភីលីពទី២ និងបុត្រអាឡិចសាន់ដឺរមហារាជ វាយដណ្តើមកាន់កាប់ក្រិក រួចហើយពង្រីកអាណាចក្រដ៏ធំធេងទៅដល់ឥណ្ឌា។ ក្រោយមរណភាពរបស់អាឡិចសាន់ដឺរនៅឆ្នាំ ៣២៣ មុនគ.ស. សម័យហេល្លេនីស្ទិក (៣២៣-៣០ មុនគ.ស.) បានកើតឡើង ដោយអាណាចក្រត្រូវបានបំបែកជានគរស្នងរាជ្យជាច្រើន (ដូចជា នគរតូលេមីនៅអេហ្ស៊ីប សេលេយូស៊ីដនៅស៊ីរី និងអង់ទីហ្គូនីដនៅម៉ាសេដូនី) ហើយវប្បធម៌ក្រិកបានរីកសាយនិងលាយឡំជាមួយវប្បធម៌បូព៌ា។ នៅទីបំផុត ពួករ៉ូមបានដណ្តើមយកក្រិកជាបណ្តើរៗ ដោយចាប់ផ្តើមពីសតវត្សទី២ មុនគ.ស. ហើយក្រិកបានក្លាយជាខេត្តមួយនៃចក្រភពរ៉ូម។ ទោះបីស្ថិតក្រោមការត្រួតត្រាក៏ដោយ វប្បធម៌ក្រិកបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដល់រ៉ូម ហើយក្រោយមកបានបន្តនៅក្នុងចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន (ចក្រភពរ៉ូមខាងកើត)។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia សេដ្ឋកិច្ចរបស់ក្រិកបុរាណពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើវិស័យកសិកម្ម ជាពិសេសការដាំអូលីវ និងទំពាំងបាយជូរ ដើម្បីផលិតប្រេង និងស្រា ដែលជាទំនិញនាំចេញដ៏សំខាន់។ ពាណិជ្ជកម្មតាមសមុទ្របានរីកចម្រើន ដោយសារទីតាំងភូមិសាស្ត្រ ហើយការប្រើប្រាស់កាក់ដែក ដូចជាកាក់មាសប្រាក់របស់អាថែន (មានរូបទេពធីតាអាធីណា) បានជួយសម្រួលពាណិជ្ជកម្ម។ ទាសភាពជាផ្នែកមួយនៃសង្គម និងសេដ្ឋកិច្ច ដោយទាសករជាច្រើនធ្វើការក្នុងកសិកម្ម គ្រួសារ និងរ៉ែប្រាក់។

ខាងផ្នែកវប្បធម៌ ក្រិកបុរាណបានបន្សល់ទុកនូវមរតកដ៏ធំធេងដែលគ្មានអ្វីប្រៀបបាន។ ក្នុងទស្សនវិជ្ជា ឥស្សរជនដូចជា សូក្រាត ប្លាតូ និងអារីស្តូត បានដាក់មូលដ្ឋានគ្រឹះនៃការគិតបែបតក្កវិជ្ជា ក្រមសីលធម៌ និងនយោបាយ។ អក្សរសិល្ប៍របស់ហូមឺរ និងកវីនិពន្ធល្ខោនដូចជា អេសគីលូស សូផូគ្លីស អឺរីពីដេស (សោកនាដកម្ម) និងអារីស្តូផានីស (កំប្លែង) បានបង្កើតទម្រង់សិល្បៈដែលនៅតែមានឥទ្ធិពលសព្វថ្ងៃ។ ក្នុងវិស័យប្រវត្តិសាស្ត្រ ហេរ៉ូដូទូស និងធូស៊ីឌីដេស បានបង្កើតការកត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្របែបវិភាគ។ សិល្បៈ និងស្ថាបត្យកម្មក្រិក ជាពិសេសស្នាដៃដូចជារូបចម្លាក់ដោយភីឌីអាស និងប្រាសាទភាគថេណុន បានបង្ហាញពីឧត្តមគតិនៃសមាមាត្រ និងភាពស្រស់ស្អាត ដែលក្រោយមករ៉ូម និងអឺរ៉ុបបានយកគំរូតាម។ វិទ្យាសាស្ត្រ និងគណិតវិទ្យាបានរីកចម្រើនតាមរយៈអ្នកប្រាជ្ញដូចជា ភីថាហ្គោរ៉ាស អឺគ្លីដ អាគីមេឌីស និងគ្រូពេទ្យហ៊ីប៉ូក្រាត។ លើសពីនេះទៀត ប្រព័ន្ធនយោបាយដែលច្នៃប្រឌិតដូចជា ប្រជាធិបតេយ្យអាថែន ដែលពលរដ្ឋបុរសមានសិទ្ធិបោះឆ្នោត និងរបបអូលីហ្គាគីនៅស្ប៉ាតា បានក្លាយជាមេរៀនសម្រាប់អ្នកគិតនយោបាយជំនាន់ក្រោយ។ សាសនាក្រិក ដោយមានព្រះដូចជា ហ្សេអ៊ូស អាធីណា អាប៉ូឡូ គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃជីវិតសាធារណៈ ហើយព្រឹត្តិការណ៍កីឡាអូឡាំពិកត្រូវបានឧទ្ទិសដល់ព្រះ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia ក្រិកបុរាណមិនមែនគ្រាន់តែជារឿងអតីតកាលនោះទេ ព្រោះឥទ្ធិពលរបស់វានៅតែមានវត្តមានយ៉ាងសកម្មក្នុងពិភពសម័យទំនើប។ ប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យដែលកើតនៅទីក្រុងអាថែនប្រហែលសតវត្សទី៥ មុនគ.ស. គឺជាគំរូដើមដែលប្រទេសជាច្រើនសព្វថ្ងៃបានសម្រួលយកមកអនុវត្ត ដោយគំនិតនៃការចូលរួមរបស់ពលរដ្ឋក្នុងការគ្រប់គ្រងរដ្ឋនៅតែជាគោលការណ៍ស្នូល។ គោលគំនិតទស្សនវិជ្ជាក្រិកនៅតែជាមុខវិជ្ជាស្នូលនៅក្នុងសាកលវិទ្យាល័យនានាទូទាំងពិភពលោក។ តំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រដូចជា អាក្រូប៉ូលីសនៅអាថែន ប្រាសាទភាគថេណុន និងទីក្រុងដេលភី គឺជាកន្លែងទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់ និងជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូ។ ការរកឃើញខាងបុរាណវត្ថុវិទ្យាថ្មីៗ និងការជជែកអំពីការសងវត្ថុបុរាណ (ដូចជារូបចម្លាក់ព្រះអេលជីន) បានបង្ហាញថាកេរ្តិ៍ដំណែលក្រិកនៅតែជាប្រធានបទដ៏រស់រវើក។ ឧទាហរណ៍ដ៏អស្ចារ្យមួយទៀតគឺយន្ដការអង់ទីគីធើរ៉ា ដែលជាឧបករណ៍គណនាតារាសាស្ត្រពីសម័យក្រិកនិយម (ប្រហែល ១៥០-១០០ មុនគ.ស.) ត្រូវបានគេរកឃើញ និងសិក្សាដោយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រទំនើប ដោយបង្ហាញពីកម្រិតខ្ពស់នៃបច្ចេកវិទ្យាក្រិកបុរាណ ដែលនៅតែភ្ញាក់ផ្អើលដល់អ្នកស្រាវជ្រាវសព្វថ្ងៃ។ សារព័ត៌មានអន្តរជាតិនានាបានចុះផ្សាយជាប្រចាំអំពីរបកគំហើញ ឬការស្រាវជ្រាវថ្មីៗដែលទាក់ទងនឹងក្រិកបុរាណ ដែលបញ្ជាក់ថាភាពទាក់ទាញនៃអរិយធម៌នេះមិនដែលសាបរលាបឡើយ។