ប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណ

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណ គឺជាអំឡុងពេលប្រវត្តិសាស្ត្រដែលចាប់ផ្តើមពីការបង្កើតអក្សរ និងការកត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រ រហូតដល់ចុងសម័យបុរាណកណ្ដាល (Late Antiquity)។ ប្រវត្តិសាស្រ្តដែលបានកត់ត្រាមានរយៈពេលប្រមាណ ៥០០០ ឆ្នាំ ដោយចាប់ផ្តើមពីការអភិវឌ្ឍអក្សរគុយនីហ្វរ (Cuneiform) របស់ជនជាតិស៊ូមេរី នៅតំបន់មេសូប៉ូតាមី។ សម័យកាលនេះគ្របដណ្ដប់លើគ្រប់ទ្វីបដែលមានមនុស្សរស់នៅ ចាប់ពីឆ្នាំ ៣០០០ មុនគ្រិស្តសករាជ (មុនគ.ស.) រហូតដល់ប្រហែលឆ្នាំ ៥០០ គ្រិស្តសករាជ (គ.ស.) នៅពេលដែលការផ្សព្វផ្សាយសាសនាឥស្លាម និងការដួលរលំនៃចក្រភពរ៉ូមខាងលិចបានកើតឡើង។

សារៈសំខាន់នៃប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណស្ថិតនៅលើការវិវត្តនៃអរិយធម៌មនុស្ស ចាប់ពីការបង្កើតក្រុងរដ្ឋ អាណាចក្រ សាសនា ប្រព័ន្ធច្បាប់ រហូតដល់ស្នាដៃវប្បធម៌ និងបច្ចេកវិទ្យាដែលមានឥទ្ធិពលរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមព័ត៌មានពី Wikipedia អរិយធម៌បុរាណសំខាន់ៗដំបូងបានលេចឡើងនៅតាមជ្រលងទន្លេធំៗ ដូចជា ទន្លេអឺប្រា និងទីគ្រី (មេសូប៉ូតាមី) ទន្លេនីល (អេហ្ស៊ីប) ទន្លេឥណ្ឌុស (ឥណ្ឌា) និងទន្លេលឿង (ចិន)។ ប្រជាជននៅក្នុងតំបន់ទាំងនេះមានភាពចម្រុះ៖ ជនជាតិស៊ូមេរី អាកាដៀន បាប៊ីឡូន នៅមេសូប៉ូតាមី; ជនជាតិអេហ្ស៊ីបបុរាណ; វប្បធម៌ឥណ្ឌុស (Harappa); និងរាជវង្សសាង និងចូវ នៅចិន។

ក្រៅពីនេះ មានអរិយធម៌ឯទៀតនៅលើទ្វីបផ្សេងទៀត ដូចជា អូមេក (Olmec) នៅមេសូអាមេរិក; ជនជាតិណក (Nok) និងនគរគុស (Kush) នៅអាហ្វ្រិក; និងវប្បធម៌ដុងសុន (Dong Son) នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ យោងតាម Wikipedia ភាពចម្រុះនៃភូមិសាស្ត្រ និងអាកាសធាតុបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើរបៀបរស់នៅ និងការកសាងអរិយធម៌របស់ពួកគេ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

សម័យប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណបានឃើញការរីកចម្រើនជាបន្តបន្ទាប់។ តាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia ការចាប់ផ្តើមនៃសម័យនេះត្រូវបានសម្គាល់ដោយការបង្កើតប្រព័ន្ធសំណេរ ដោយអក្សរគុយនីហ្វរនៅមេសូប៉ូតាមីប្រហែល ៣១០០ មុនគ.ស. ជាទម្រង់សំណេរដំបូងបង្អស់ សម្រាប់ការគ្រប់គ្រងនយោបាយ និងពាណិជ្ជកម្ម។ ក្រោយមក អេហ្ស៊ីបបានអភិវឌ្ឍអក្សរ hieroglyphics ហើយចិនបានបង្កើតអក្សរឆ្លាក់លើឆ្អឹង (oracle bone script) ដែលបានវិវត្តទៅជាអក្សរចិនបច្ចុប្បន្ន។

នៅតំបន់មេឌីទែរ៉ាណេ អរិយធម៌ក្រិចបានចាប់កំណើតឡើងប្រហែលសតវត្សទី ៨ មុនគ.ស. ហើយបានបង្កើតទស្សនវិជ្ជា លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងសិល្បៈបែបក្លាស់សិច។ បន្ទាប់មក ចក្រភពរ៉ូមបានពង្រីកអំណាចរហូតដល់អឺរ៉ុប អាហ្វ្រិកខាងជើង និងដើមបូព៌ា ដោយបង្កើតប្រព័ន្ធច្បាប់ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងភាសាឡាតាំងដែលមានឥទ្ធិពលយូរអង្វែង។ Wikipedia ក៏បានកត់សម្គាល់ផងដែរថា ចក្រភពធំៗផ្សេងទៀតដូចជា ចក្រភពពែក្ស Achaemenid ចក្រភព Maurya នៅឥណ្ឌា និងរាជវង្សហាន (Han) នៅចិន សុទ្ធតែបានបន្សល់ទុកកេរដំណែលដ៏សំខាន់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia សេដ្ឋកិច្ចបុរាណពឹងផ្អែកសំខាន់លើកសិកម្មបែបប្រព័ន្ធប្រពលវប្បកម្ម ការចិញ្ចឹមសត្វ និងពាណិជ្ជកម្ម។ បណ្តាញពាណិជ្ជកម្មអន្តរតំបន់បានរីកចម្រើនដូចជា ផ្លូវសូត្រដែលតភ្ជាប់ចិនជាមួយអឺរ៉ុប និងបណ្តាញសមុទ្ររបស់ជនជាតិអូស្ត្រូណេស៊ីដែលបានផ្សព្វផ្សាយដំណាំ ភាសា និងវប្បធម៌ទៅកាន់តំបន់ធំទូលាយនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា និងប៉ាស៊ីហ្វិក។

ផ្នែកវប្បធម៌ សម៊យបុរាណបានបង្កើតសាសនា និងជំនឿចម្រុះ ចាប់ពីពហុទេពនិយមរហូតដល់ការកើតនៃសាសនាឯកទេពដូចជា ព្រះពុទ្ធសាសនា (សតវត្សទី ៦ មុនគ.ស.) គ្រិស្តសាសនា (សតវត្សទី ១ គ.ស.) និងឥស្លាម (សតវត្សទី ៧ គ.ស.)។ សាសនាទាំងនេះបានជះឥទ្ធិពលដល់សង្គម សិល្បៈ និងនយោបាយ។ ស្នាដៃសិល្បៈល្បីៗដូចជា ព្រះវិហារ Parthenon រូបចម្លាក់ Venus de Milo និងស្គរលង្ហិន ដុងសុន បានបង្ហាញពីជំនាញខ្ពស់របស់ជាងបុរាណ។ Wikipedia បានរៀបរាប់ថា ការផ្លាស់ប្តូរវប្បធម៌រវាងអរិយធម៌គឺជាលក្ខណៈសំខាន់នៃសម័យនេះ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណមានការពាក់ព័ន្ធយ៉ាងខ្លាំងចំពោះពិភពលោកទំនើប។ តាមរយៈការសិក្សាបុរាណវត្ថុវិទ្យា យើងអាចយល់ពីឫសគល់នៃសង្គម ច្បាប់ ភាសា និងជម្លោះបច្ចុប្បន្ន។ ទីតាំងបុរាណដូចជា Teotihuacan នៅម៉ិកស៊ិក ក្រុងរ៉ូម ប្រាសាទអង្គរវត្ត និងពីរ៉ាមីតនៅអេហ្ស៊ីប នៅតែជាកន្លែងទេសចរណ៍ និងជាប្រភពសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវបន្ត។

សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ ការយល់ដឹងអំពីប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណជួយភ្ជាប់អតីតកាលរបស់កម្ពុជាទៅនឹងបរិបទពិភពលោក ចាប់ពីសម័យនគរភ្នំ ចេនឡា រហូតដល់ចក្រភពខ្មែរ។ លើសពីនេះ បញ្ហាសហសម័យដូចជាការផ្លាស់ប្តូរអាកាសធាតុ ការគ្រប់គ្រងធនធានទឹក និងពាណិជ្ជកម្មសកល ត្រូវបានគេស្រាវជ្រាវថាមានគំរូពីអតីតកាល ដូចដែល Wikipedia បានកត់សម្គាល់អំពីការដួលរលំនៃអរិយធម៌មួយចំនួនដោយសារកត្តាបរិស្ថាន។ ដូច្នេះ ការសិក្សាពីសម័យបុរាណមិនមែនគ្រាន់តែជារឿងអតីតកាលនោះទេ ប៉ុន្តែជាគន្លឹះដើម្បីយល់និងដោះស្រាយបញ្ហាបច្ចុប្បន្ន។