២៨ ឧសភា ៥៨៥ មុនគ.ស៖ ថ្ងៃដែលស្រមោលព្រះអាទិត្យបញ្ចប់សង្គ្រាម

នៅថ្ងៃទី ២៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ ៥៨៥ មុនគ.ស កងទ័ពនគរលីឌា (Lydia) និងចក្រភពមេដេស (Medes) កំពុងតែប្រឈមមុខដាក់គ្នានៅក្បែរទន្លេហាលីស (Halys) ក្នុងតំបន់អាណាតូលី (ភាគខាងលិចប្រទេសតួកគីសព្វថ្ងៃ) ដើម្បីដណ្ដើមអំណាចលើទឹកដីព្រំដែន។ ស្រាប់តែនៅកណ្ដាលសមរភូមិ ពន្លឺថ្ងៃបានចាប់ផ្ដើមរសាត់រហូតក្លាយជាភាពងងឹតសូន្យសុង។ បាតុភូតដែលយើងហៅថាស្រមោលព្រះអាទិត្យពេញនេះ បានធ្វើឱ្យទាហានទាំងសងខាងភ័យរន្ធត់ ហើយបកស្រាយថាជាប្រផ្នូលអាក្រក់ពីទេវតា។ តាមកំណត់ត្រារបស់ប្រវត្តិវិទូក្រិច ហេរ៉ូដូតុស (Herodotus) ព្រឹត្តិការណ៍នេះមិនមែនជារឿងចៃដន្យទេ ព្រោះទស្សនវិទូថាឡេស នៃក្រុងមីលេតុស (Thales of Miletus) បានព្យាករណ៍ទុកថានឹងមានស្រមោលកើតឡើងនៅឆ្នាំនោះ — ជាការទស្សន៍ទាយតាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រដំបូងគេដែលត្រូវបានកត់ត្រាក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។

នគរលីឌា មានទីតាំងនៅភាគខាងលិចអាណាតូលី ជាមួយរាជធានីសាឌីស (Sardis) ដែលជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មដ៏រីកចម្រើន។ រីឯមេដេស ជាអាណាចក្រអ៊ីរ៉ង់ដ៏មានឥទ្ធិពល គ្រប់គ្រងតំបន់ភ្នំភាគពាយព្យអ៊ីរ៉ង់ និងមានមជ្ឈមណ្ឌលនៅអេកបាតាណា (Ecbatana)។ ទន្លេហាលីស ដែលជាខ្សែទឹកធំជាងគេមួយនៅអាណាតូលី បានក្លាយជាព្រំដែនធម្មជាតិដែលភាគីទាំងពីរប្រយុទ្ធដណ្ដើមគ្នាអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំ។ នៅក្នុងចំណោមភាពជ្រួលច្របល់នេះ ថាឡេស ដែលជាទស្សនវិទូនៅក្រុងមីលេតុស បានលេចធ្លោឡើងមិនមែនដោយដាវ ប៉ុន្តែដោយប្រាជ្ញាញាណក្នុងការយល់ដឹងពីចក្រវាឡ។

ថាឡេស គឺជាសមាជិកម្នាក់នៃ "អ្នកប្រាជ្ញទាំងប្រាំពីរ" (Seven Sages) របស់ក្រិកបុរាណ ហើយត្រូវបានគោរពថាជាបិតានៃទស្សនវិជ្ជានិងវិទ្យាសាស្ត្រលោកខាងលិច។ គាត់បានបដិសេធការពន្យល់បាតុភូតធម្មជាតិដោយទេវកថា ហើយបែរទៅស្វែងរកហេតុផល។ ការព្យាករណ៍ស្រមោលព្រះអាទិត្យរបស់គាត់ត្រូវបានមើលឃើញថាជាចំណុចចាប់ផ្ដើមនៃការផ្លាស់ប្តូរពីជំនឿឆ្វេងទៅការគិតបែបវិទ្យាសាស្ត្រ។ ប៉ុន្តែរបៀបដែលគាត់អាចទស្សន៍ទាយបាននៅតែជាអាថ៌កំបាំង ហើយអ្នកប្រាជ្ញទំនើបជាច្រើនមានមន្ទិលថាតើរឿងនេះពិតឬយ៉ាងណា។ ទោះយ៉ាងណា តារាវិទូទំនើបបានគណនាឃើញថា ស្រមោលព្រះអាទិត្យបានកើតឡើងពិតមែននៅថ្ងៃទី ២៨ ឧសភា ឆ្នាំ ៥៨៥ មុនគ.ស នៅតំបន់អាណាតូលី ដែលស្របទាំងទីតាំងនិងពេលវេលា។

នៅពេលដែលមេឃប្រែពីថ្ងៃទៅយប់ក្នុងពេលតែប៉ុន្មាននាទី សមរភូមិក៏ឈប់ស្ងាត់ឈឹង។ ព្រះអាទិត្យដែលជាអាទិទេពកំពូលក្នុងជំនឿបុរាណ ត្រូវបានគេយល់ថាកំពុងសម្តែងកំហឹង។ មេដឹកនាំទាំងពីរក៏សម្រេចចិត្តបញ្ឈប់ការបង្ហូរឈាម ហើយចុះសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាព ដោយកំណត់ទន្លេហាលីសជាព្រំដែនថ្មី។ នេះជាព្រឹត្តិការណ៍កម្រមួយដែលបាតុភូតតារាសាស្ត្របានផ្លាស់ប្ដូរទិសដៅនយោបាយ និងបង្ហាញពីឥទ្ធិពលនៃធម្មជាតិលើការសម្រេចចិត្តរបស់មនុស្សសម័យដើម។

ទោះជាយ៉ាងណា សន្តិភាពនេះមិនបានស្ថិតស្ថេរយូរទេ។ ប្រមាណ ៣០ ឆ្នាំក្រោយមក ព្រះបាទស៊ីរូសដ៏អស្ចារ្យ (Cyrus the Great) នៃចក្រភពពែរ្សអាខេមេនីដ (Achaemenid) បានវាយដណ្ដើមកាន់កាប់លីឌា និងមេដេស ដោយបញ្ចូលទឹកដីទាំងពីរទៅក្នុងចក្រភពពែរ្ស។ ហេរ៉ូដូតុស ដែលបានសរសេរសៀវភៅ Histories នៅសតវត្សទី ៥ មុនគ.ស បានកត់ត្រារឿងរ៉ាវទាំងនេះ ដោយភ្ជាប់វាទៅនឹងការងើបឡើងនៃរាជវង្សអាខេមេនីដ និងសង្គ្រាមក្រិច-ពែរ្ស។ ស្នាដៃរបស់គាត់បានក្លាយជាប្រភពគ្រឹះសម្រាប់ស្វែងយល់ពីយុគសម័យនោះ។

ស្រមោលព្រះអាទិត្យឆ្នាំ ៥៨៥ មុនគ.ស មិនគ្រាន់តែជារឿងនិទាននោះទេ វាបានក្លាយជាចំណុចយោងដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រនិងតារាវិទូ។ តាមរយៈការគណនាគន្លងភពបែបទំនើប អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រអាចកំណត់កាលបរិច្ឆេទពិតប្រាកដនៃស្រមោលបាន ដែលជួយបញ្ជាក់ពីកាលប្បវត្តិនៃព្រឹត្តិការណ៍បុរាណផ្សេងទៀត។ ការរួមបញ្ចូលគ្នារវាងវិទ្យាសាស្ត្រនិងប្រវត្តិសាស្ត្រនេះបង្ហាញពីតម្លៃនៃការសង្កេតតារាសាស្ត្រក្នុងការស្រាយចម្ងល់ពីអតីតកាល។

នៅសម័យនោះ ស្រមោលព្រះអាទិត្យត្រូវបានមើលឃើញជាសកលថាជាសញ្ញាអាក្រក់ ប៉ុន្តែតាមរយៈការព្យាករណ៍របស់ថាឡេស យើងឃើញការប៉ុនប៉ងដំបូងក្នុងការដកហូតអំណាចអរូបីពីធម្មជាតិ។ សព្វថ្ងៃនេះ តារាវិទូអាចទស្សន៍ទាយស្រមោលបានដោយភាពត្រឹមត្រូវរាប់វិនាទី ហើយវាលែងជាប្រផ្នូលគួរឱ្យភ័យខ្លាចទៀតហើយ។ ការផ្លាស់ប្ដូរនេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីដំណើរដ៏វែងឆ្ងាយរបស់មនុស្សជាតិពីភាពងងឹតនៃអវិជ្ជា ទៅកាន់ពន្លឺនៃចំណេះដឹង និងជាការរំលឹកថាការស្វែងរកហេតុផលអាចផ្លាស់ប្ដូរពិភពលោកបាន។

បន្ទាប់ពី ២៦១១ ឆ្នាំមក ថ្ងៃទី ២៨ ឧសភា នៅតែជាកាលបរិច្ឆេទដែលរំឭកយើងថាធម្មជាតិអាចផ្លាស់ប្ដូរប្រវត្តិសាស្ត្របានគ្រប់ពេល។ ការព្យាករណ៍របស់ថាឡេស ទោះបីស្ថិតក្រោមមន្ទិលក្ដី ក៏នៅតែជាសញ្ញាដំបូងនៃសមត្ថភាពមនុស្សក្នុងការទស្សន៍ទាយអនាគតដោយប្រើហេតុផល។ ស្រមោលមួយដែលធ្លាប់បញ្ឈប់លំពែង ឥឡូវនេះបានក្លាយជានិមិត្តរូបនៃជ័យជំនះរបស់វិទ្យាសាស្ត្រលើភាពអច្ឆរិយៈ និងជាក្តីសង្ឃឹមថាចំណេះដឹងអាចនាំមកនូវសន្តិភាព។