ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាមការពិពណ៌នារបស់វិគីភីឌា ការប្រឆាំងចក្រពត្តិនិយមគឺជាការប្រឆាំងទៅនឹងចក្រពត្តិនិយម ឬអាណានិគមនិយមថ្មី (neocolonialism)។ មនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងចក្រពត្តិនិយមជាធម្មតាបង្ហាញខ្លួនជាគោលការណ៍នយោបាយក្នុងការតស៊ូទាមទារឯករាជ្យប្រឆាំងនឹងការជ្រៀតជ្រែក ឬឥទ្ធិពលពីមហាអំណាចសាកល ក៏ដូចជាការប្រឆាំងនឹងការគ្រប់គ្រងអាណានិគម។ លើសពីនេះ ការប្រឆាំងចក្រពត្តិនិយមក៏អាចកើតចេញពីទ្រឹស្តីសេដ្ឋកិច្ចមួយជាក់លាក់ ដូចជាក្នុងការបកស្រាយតាមបែបលេនីននិយម (Leninist interpretation) ដែលដកស្រង់ចេញពីកិច្ចការឆ្នាំ១៩១៧ របស់លោកវ្លាឌីមៀរ លេនីន ដែលមានចំណងជើងថា «ចក្រពត្តិនិយម៖ ដំណាក់កាលខ្ពស់បំផុតនៃមូលធននិយម»។ អ្នកដែលចាត់ទុកខ្លួនឯងថាជាអ្នកប្រឆាំងចក្រពត្តិនិយមតែងតែបញ្ជាក់ថាខ្លួនប្រឆាំងនឹងអាណានិគមនិយម ការត្រួតត្រាលើគេ ចក្រពត្តិនិយម និងការពង្រីកទឹកដីហួសព្រំដែនដែលបានបង្កើតឡើង។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ចលនាប្រឆាំងចក្រពត្តិនិយមបានលេចចេញនៅទូទាំងពិភពលោក រួមមានទ្វីបអាស៊ី អាហ្វ្រិក អាមេរិកឡាទីន និងមជ្ឈិមបូព៌ា។ តួអង្គស្នូលៗដែលបានកំណត់ទស្សនៈនេះមានច្រើនរូប រាប់ចាប់ពីអ្នកគិតនយោបាយ រហូតដល់អ្នកដឹកនាំបដិវត្តន៍។ លោកវ្លាឌីមៀរ លេនីន នៃប្រទេសរុស្ស៊ី គឺជាឥស្សរជនសំខាន់ម្នាក់ដែលបានបង្កើតមូលដ្ឋានទ្រឹស្តីសម្រាប់ការប្រឆាំងចក្រពត្តិនិយមតាមរយៈការវិភាគសេដ្ឋកិច្ចនយោបាយ។ នៅអាមេរិកឡាទីន លោកឆេ ហ្គូវ៉ារ៉ា (Che Guevara) បានយល់ឃើញថាចក្រពត្តិនិយមជាប្រព័ន្ធភូមិសាស្ត្រនយោបាយនៃការគ្រប់គ្រង និងការបង្រ្កាប ដែលត្រូវតែយល់ដឹងដើម្បីអាចកម្ចាត់បាន។

នៅក្នុងពិភពឥស្លាម អ៊ីម៉ាម មូហាំម៉ាត់ រ៉ាស៊ីដ រីដា (Muhammad Rashid Rida) គឺជាអ្នកគាំទ្រយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់នូវការបះបោរបែបប៉ានអ៊ីស្លាមនិយម (Pan-Islamism) ប្រឆាំងនឹងចក្រពត្តិនិយម ហើយការបង្រៀនរបស់គាត់បានបំផុសដល់ឥស្សរជនដូចជា ហាសាន់ អាល់បាណា (Hasan al-Banna) សាយយ៉ីដ គូតប៍ (Sayyid Qutb) និងអាប់ឌុលឡា អាហ្សាម (Abdullah Azzam)។ លោកសាយយ៉ីដ គូតប៍ បានអះអាងថាចក្រពត្តិនិយមរបស់មហាអំណាចលោកខាងលិចគឺជាផលិតផលនៃវិញ្ញាណបូជនីយកិច្ច (Crusading spirit) ជាប្រវត្តិសាស្ត្រ ហើយត្រូវបានជំរុញដោយភាពខុសគ្នាខាងមនោគមវិជ្ជា។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ការប្រឆាំងចក្រពត្តិនិយមមានឫសគល់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រជាយូរមកហើយ។ នៅសតវត្សរ៍ទី១៩ ការតស៊ូប្រឆាំងនឹងការពង្រីកអាណាចក្របានកើតឡើងនៅតំបន់ជាច្រើន ដូចជាសង្គ្រាមកូឡាសុស (Caucasian War) ដែលអ្នកតស៊ូមូចាហ៊ីឌីនការពារភូមិសាល់តាពីការឈ្លានពានរបស់កងទ័ពអាណាចក្ររុស្ស៊ី។ នៅដើមសតវត្សរ៍ទី២០ គំនិតប្រឆាំងចក្រពត្តិនិយមបានក្លាយជាកម្លាំងនយោបាយធំមួយ ជាពិសេសក្រោយការបោះពុម្ភស្នាដៃរបស់លេនីន។ តាមវិគីភីឌា លេនីនបានពណ៌នាចក្រពត្តិនិយមថាជាដំណាក់កាលខ្ពស់បំផុត ប៉ុន្តែវិនាសបំផុត នៃមូលធននិយម។

តាមរូបភាពនិងកំណត់សម្គាល់នៃវិគីភីឌា ស្របពេលជាមួយគ្នានេះ មានសំឡេងប្រឆាំងចក្រពត្តិនិយមពីក្នុងប្រទេសមហាអំណាចផងដែរ។ លោកម៉ាក ធ្វេន (Mark Twain) អ្នកនិពន្ធអាមេរិក បានសរសេរអត្ថបទបែបកំប្លែងមួយនៅឆ្នាំ១៩០១ មានចំណងជើងថា «To the Person Sitting in Darkness» ដែលបង្ហាញពីទស្សនៈប្រឆាំងចក្រពត្តិនិយមយ៉ាងខ្លាំង ជាពិសេសប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាមហ្វីលីពីន-អាមេរិក។ លោកធ្វេនថែមទាំងបានគូររូបទង់ជាតិបែបកំប្លែងសម្រាប់ហ្វីលីពីន ដោយមានឆ្នូតខ្មៅ និងរូបក្បាលឆ្អឹង ជាការរិះគន់គោលនយោបាយចក្រពត្តិនិយមរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក។

យោងតាមការពិពណ៌នារបស់វិគីភីឌា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ចលនារំដោះជាតិនៅតាមអតីតអាណានិគមជាច្រើនបានទទួលយកគោលការណ៍ប្រឆាំងចក្រពត្តិនិយមជាគ្រឹះនៃការតស៊ូរបស់ខ្លួន។ ប្រទេសឯករាជ្យថ្មីៗទាំងនោះបានព្យាយាមរក្សាឯករាជ្យភាពពីប្លុកមហាអំណាចទាំងពីរក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមត្រជាក់។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច វិគីភីឌាបានពិពណ៌នាថា ការបកស្រាយរបស់លេនីនអំពីចក្រពត្តិនិយមគឺជាផ្នែកមួយនៃទ្រឹស្តីសេដ្ឋកិច្ច ដែលចាត់ទុកចក្រពត្តិនិយមថាជាការប្រមូលផ្តុំទុនបែបផ្តាច់មុខ និងជាការពង្រីកទីផ្សាររបស់ប្រទេសមូលធននិយមដើម្បីរក្សាប្រាក់ចំណេញ។ ក្នុងទស្សនៈនេះ ប្រទេសអ្នកមានត្រូវបានគេមើលឃើញថាបានកេងប្រវ័ញ្ចប្រទេសក្រីក្រតាមរយៈការទាញយកធនធាន និងកម្លាំងពលកម្មថោក។ លោកឆេ ហ្គូវ៉ារ៉ាក៏បានពណ៌នាចក្រពត្តិនិយមថាជាប្រព័ន្ធមូលធននិយមគ្រប់គ្រង ដែលត្រូវតែយល់ដឹងតាមរបៀបនោះដើម្បីអាចកម្ចាត់បាន។

ផ្នែកវប្បធម៌ ការប្រឆាំងចក្រពត្តិនិយមក៏មានវិមាត្រសាសនា និងអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ផងដែរ។ លោកសាយយ៉ីដ គូតប៍ បានពិពណ៌នាថាចក្រពត្តិនិយមរបស់មហាអំណាចលោកខាងលិចគឺជាការបន្តនៃវិញ្ញាណបូជនីយកិច្ច ហើយត្រូវបានជំរុញដោយភាពខុសគ្នាខាងឧត្តមគតិ។ ការបង្រៀនរបស់អ៊ីម៉ាម រ៉ាស៊ីដ រីដា និងអ្នកដទៃទៀតបានបំផុសឱ្យមានចលនាតស៊ូដែលមិនត្រឹមតែផ្តោតលើការរំដោះដែនដីប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងរក្សាវប្បធម៌ និងសាសនាឥស្លាមពីឥទ្ធិពលលោកខាងលិចផងដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅយុគសម័យទំនើប មនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងចក្រពត្តិនិយមនៅតែជាកត្តាជំរុញចលនានយោបាយ និងគោលនយោបាយការបរទេសរបស់ប្រទេសជាច្រើន។ ឧទាហរណ៍មួយដែលគេច្រើនលើកឡើងគឺសង្គ្រាមសូវៀត-អាហ្វហ្គានីស្ថាន (Soviet-Afghan War) ដែលក្រុមមូចាហ៊ីឌីនអាហ្វហ្គានីស្ថានបានប្រើប្រាស់កាំជ្រួច Stinger ផ្គត់ផ្គង់ដោយលោកខាងលិច ដើម្បីបាញ់ទម្លាក់ឧទ្ធម្ភាគចក្រសូវៀត ដែលត្រូវបានចាត់ទុកជាចំណុចរបត់នៃជម្លោះនោះ។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានក្លាយជានិមិត្តរូបនៃការតស៊ូតូចធំប្រឆាំងនឹងមហាអំណាចឈ្លានពាន។

សម្រាប់អ្នកអានរបស់ KhmerPulse នៅកម្ពុជា ការយល់ដឹងពីការប្រឆាំងចក្រពត្តិនិយមអាចផ្តល់ជាទស្សនៈវិស័យក្នុងការតាមដានការវិវត្តនៃទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែលប្រទេសកម្ពុជាកំពុងដើរតួយ៉ាងសកម្ម។ ការស្វែងយល់ពីប្រវត្តិនៃចលនានេះអាចជួយអ្នកអានឱ្យយល់កាន់តែច្បាស់ពីកត្តានយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ចដែលកំពុងបង្កើតជាពិភពលោកនាពេលបច្ចុប្បន្ន។