ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia អាជ្ញាកណ្តាលគឺជាវិធីសាស្ត្រដោះស្រាយវិវាទផ្លូវការមួយ ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងបុគ្គល ឬអង្គភាពអព្យាក្រឹតដែលចេញសេចក្តីសម្រេចដែលមានកាតព្វកិច្ច។ បុគ្គលទីបីអព្យាក្រឹតនេះប្រគល់សេចក្តីសម្រេចក្នុងទម្រង់ជា “សេចក្តីសម្រេចអាជ្ញាកណ្តាល” (arbitral award)។ សេចក្តីសម្រេចនេះមានកាតព្វកិច្ចផ្នែកច្បាប់ចំពោះភាគីទាំងសងខាង និងអាចបង្ខំឲ្យអនុវត្តតាមបានតាមរយៈតុលាការក្នុងស្រុក លុះត្រាតែភាគីទាំងអស់បានឯកភាពគ្នាថា ដំណើរការអាជ្ញាកណ្តាល និងសេចក្តីសម្រេចនោះគឺមិនមានកាតព្វកិច្ចឡើយ។

វាត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងវិវាទពាណិជ្ជកម្ម និងពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ ជាជម្រើសមួយជំនួសការប្តឹងចោទតាមប្រព័ន្ធតុលាការធម្មតា។ បណ្តាប្រទេសជាច្រើនបានចូលជាភាគីនៃអនុសញ្ញាទីក្រុងញូវយ៉កឆ្នាំ១៩៥៨ ដែលទទួលស្គាល់ និងអនុញ្ញាតឲ្យអនុវត្តសេចក្តីសម្រេចអាជ្ញាកណ្តាលបរទេសនៅក្នុងដែនសមត្ថកិច្ចរបស់ខ្លួន។ Wikipedia បានកត់សម្គាល់ថា ការទទួលស្គាល់នេះជាគោលការណ៍គ្រឹះដែលធ្វើឲ្យអាជ្ញាកណ្តាលក្លាយជាយន្តការដោះស្រាយវិវាទដ៏មានប្រសិទ្ធភាពលើវិសាលគមពិភពលោក។ តាមរយៈការយល់ព្រមជាមុន ភាគីវិវាទអាចជ្រើសរើសច្បាប់ជាធរមាន ភាសា និងទីកន្លែងនៃអាជ្ញាកណ្តាល ដោយផ្តល់ភាពបត់បែនជាងតុលាការ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

តាម Wikipedia ថ្វីបើអាជ្ញាកណ្តាលមិនមែនជាតំបន់ភូមិសាស្ត្រក្តី ប៉ុន្តែវាមាន “ទីតាំងអាជ្ញាកណ្តាល” (seat of arbitration) ដែលកំណត់ថាតើប្រព័ន្ធច្បាប់ប្រទេសណានឹងគ្រប់គ្រងលើដំណើរការនេះ។ ទីក្រុងធំៗដូចជា ទីក្រុងឡុងដ៍ សិង្ហបុរី ប៉ារីស និងហុងកុង ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាមណ្ឌលសំខាន់សម្រាប់អាជ្ញាកណ្តាលអន្តរជាតិ។ ភាគីជារឿយៗជ្រើសរើសទីតាំងនេះដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ភាពអព្យាក្រឹត និងស្ថិរភាពច្បាប់។ ស្របពេលជាមួយគ្នានេះ វាក៏មានការបែងចែករវាងអាជ្ញាកណ្តាល ad-hoc ដែលគ្មានស្ថាប័នគ្រប់គ្រង និងអាជ្ញាកណ្តាលតាមស្ថាប័ន (institutional arbitration) ដូចជា LCIA ឬ ICC ជាដើម ដែលផ្តល់ក្របខ័ណ្ឌ និងសេវាកម្មគាំទ្រផ្នែករដ្ឋបាល។

ចំពោះប្រជាជន ឬបុគ្គលដែលពាក់ព័ន្ធ ភាគីវិវាទអាចរួមមានបុគ្គលឯកជន ក្រុមហ៊ុន ឬសូម្បីតែរដ្ឋាភិបាល។ អាជ្ញាកណ្តាលដែលជាអ្នកសម្រេចសេចក្តី ច្រើនតែជាចៅក្រមចូលនិវត្តន៍ អ្នកច្បាប់មានបទពិសោធន៍ ឬអ្នកជំនាញខាងបច្ចេកទេស ដែលត្រូវបានជ្រើសរើសដោយភាគីដើម្បីផ្តល់ភាពយុត្តិធម៌។ ការជ្រើសរើសនេះផ្តល់ឲ្យភាគីមានការគ្រប់គ្រងបន្ថែមលើដំណើរការបើប្រៀបធៀបទៅនឹងតុលាការធម្មតា។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

Wikipedia បានរាយការណ៍ថា ការអនុវត្តអាជ្ញាកណ្តាលមានឫសគល់តាំងពីសម័យបុរាណ នៅពេលដែលសហគមន៍ប្រើប្រាស់អ្នកដឹកនាំចាស់ជរា ឬភាគីទីបីដើម្បីដោះស្រាយជំលោះ។ ទោះជាយ៉ាងណា ការអភិវឌ្ឍទំនើបរបស់ខ្លួនបានចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សទី១៩ និងទី២០។ ជាពិសេស តុលាការអាជ្ញាកណ្តាលអន្តរជាតិទីក្រុងឡុងដ៍ (LCIA) ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ១៨៩២ ហើយជាស្ថាប័នមួយក្នុងចំណោមស្ថាប័នចំណាស់ជាងគេក្នុងពិភពលោក។ ការបង្កើតសភាអាជ្ញាកណ្តាលអន្តរជាតិ (ICC International Court of Arbitration) នៅទីក្រុងប៉ារីសក្នុងឆ្នាំ១៩២៣ ក៏ជាចំណុចសំខាន់ផងដែរ។

ព្រឹត្តិការណ៍គន្លឹះមួយទៀតគឺការអនុម័តអនុសញ្ញាទីក្រុងញូវយ៉កក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ ក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលបានបង្កើតក្របខ័ណ្ឌសម្រាប់ការអនុវត្តសេចក្តីសម្រេចអាជ្ញាកណ្តាលបរទេសនៅទូទាំងពិភពលោក។ Wikipedia បានបន្ថែមថា ច្បាប់គំរូរបស់ UNCITRAL ស្តីពីអាជ្ញាកណ្តាលពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ (១៩៨៥) បានជួយឲ្យប្រទេសជាច្រើនធ្វើទំនើបកម្មច្បាប់ក្នុងស្រុករបស់ពួកគេ ដើម្បីសម្របសម្រួលដំណើរការអាជ្ញាកណ្តាល។ ជាលទ្ធផល ប្រទេសជាង ១៦០ បច្ចុប្បន្នបានផ្តល់សច្ចាប័នលើអនុសញ្ញាញូវយ៉ក។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

តាមទស្សនៈសេដ្ឋកិច្ច អាជ្ញាកណ្តាលតែងតែត្រូវបានគេពិចារណាថាមានប្រសិទ្ធភាពជាងវិវាទនៅតុលាការ ព្រោះវាអាចលឿនជាង សន្សំសំចៃចំណាយ ហើយរក្សាការសម្ងាត់។ Wikipedia បានកត់សម្គាល់ថា ដោយសារការប្រកាន់ខ្ជាប់ចំពោះឯកទេសរបស់អាជ្ញាកណ្តាល វាអាចផ្តល់នូវសេចក្តីសម្រេចដែលមានលក្ខណៈបច្ចេកទេសជាក់លាក់ជាង ដែលមានសារៈសំខាន់ក្នុងវិវាទពាណិជ្ជកម្មស្មុគស្មាញ។ លើសពីនេះ ការមានអាជ្ញាកណ្តាលជាយន្តការដោះស្រាយវិវាទជួយជំរុញបរិយាកាសវិនិយោគ ព្រោះអ្នកវិនិយោគបរទេសមានទំនុកចិត្តថាជំលោះរបស់ពួកគេនឹងត្រូវបានដោះស្រាយដោយយុត្តិធម៌ មិនចំណាយពេលយូរពេក។

ក្នុងវប្បធម៌ច្បាប់ ការទទួលយកអាជ្ញាកណ្តាលបង្ហាញពីការផ្លាស់ប្តូរឆ្ពោះទៅរកយន្តការដោះស្រាយវិវាទឯកជន ជាជាងការពឹងផ្អែកតែលើតុលាការរាជរដ្ឋ។ នៅកម្ពុជា ការអនុម័តច្បាប់ស្តីពីអាជ្ញាកណ្តាលពាណិជ្ជកម្មក្នុងឆ្នាំ២០០៦ គឺជាការឆ្លើយតបទៅនឹងកំណើនសេដ្ឋកិច្ច និងសមាហរណកម្មក្នុងតំបន់។ តាម Wikipedia ប្រទេសជាច្រើនបានបង្កើតស្ថាប័នអាជ្ញាកណ្តាលជាតិដើម្បីគាំទ្រដល់កិច្ចការនេះ ដូចជា មជ្ឈមណ្ឌលអាជ្ញាកណ្តាលពាណិជ្ជកម្មជាតិ (NCAC) នៅភ្នំពេញ ជាដើម។ ការបង្កើតស្ថាប័នបែបនេះបានឆ្លុះបញ្ចាំងពីការផ្លាស់ប្តូរឥរិយាបថពីវិវាទផ្លូវតុលាការទៅកាន់ដំណោះស្រាយដោយសន្តិវិធី និងជំនាញ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

នៅកម្រិតតំបន់ សមាហរណកម្មសេដ្ឋកិច្ចអាស៊ាន និងកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីជាច្រើនបានដាក់បញ្ចូលយន្តការអាជ្ញាកណ្តាលជាផ្លូវការសម្រាប់ដោះស្រាយវិវាទឆ្លងដែន។ យោងតាម Wikipedia នៅកម្ពុជា ក្រុមប្រឹក្សាអាជ្ញាកណ្តាល (Arbitration Council) ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីដោះស្រាយវិវាទការងារ និងបានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងវិស័យកាត់ដេរ។ ដូចគ្នានេះដែរ មជ្ឈមណ្ឌលអាជ្ញាកណ្តាលពាណិជ្ជកម្មជាតិបានផ្តល់វេទិកាសម្រាប់វិវាទពាណិជ្ជកម្ម ដោយជួយកាត់បន្ថយបន្ទុកលើតុលាការរដ្ឋ។

ព្រមជាមួយគ្នានេះ កំណើនវិនិយោគផ្ទាល់ពីបរទេស និងការអភិវឌ្ឍហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ បាននាំមកនូវវិវាទនានាដែលជារឿយៗត្រូវបានដោះស្រាយតាមរយៈអាជ្ញាកណ្តាល។ អ្នកអាន KhmerPulse អាចតាមដានព័ត៌មានថ្មីៗពាក់ព័ន្ធនឹងវិវាទសាងសង់ កិច្ចសន្យាប្រេងកាត ឬជំលោះដីធ្លីដែលអាចពាក់ព័ន្ធនឹងដំណើរការអាជ្ញាកណ្តាល។ ការយល់ដឹងអំពីអាជ្ញាកណ្តាលជួយឲ្យសាធារណៈជនវាយតម្លៃពីភាពយុត្តិធម៌ និងប្រសិទ្ធភាពនៃការដោះស្រាយវិវាទនៅកម្ពុជា និងលើឆាកអន្តរជាតិ។