បុរាណវិទ្យា

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia បុរាណវិទ្យា (Archaeology) គឺជាការសិក្សាអំពីសកម្មភាពមនុស្សតាមរយៈការរកឃើញ និងការវិភាគលើសម្ភារៈវប្បធម៌។ សម្ភារៈទាំងនេះរួមមានវត្ថុបុរាណ សំណង់ស្ថាបត្យកម្ម ជីវវត្ថុ ទីតាំង និងទេសភាពវប្បធម៌។ បុរាណវិទ្យាត្រូវបានចាត់ទុកថាជាមុខវិជ្ជាមួយដែលស្ថិតនៅចន្លោះវិទ្យាសាស្ត្រសង្គម និងមនុស្សសាស្ត្រ ហើយជារឿយៗត្រូវបានភ្ជាប់ជាមួយនរវិទ្យា ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងភូមិសាស្ត្រ។

គោលដៅចម្បងនៃបុរាណវិទ្យាគឺស្វែងយល់ពីអតីតកាលរបស់មនុស្សជាតិ មិនថាជាសម័យបុរេប្រវត្តិ ឬសម័យប្រវត្តិសាស្ត្រនោះទេ។ ការសិក្សានេះមិនត្រឹមតែផ្តោតលើវត្ថុបុរាណប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងលើបរិស្ថានបុរាណ និងការវិវត្តនៃសង្គមផងដែរ។ តាមរយៈការវិភាគសំណល់ដូចជាលំអងផ្កាបុរាណ ឆ្អឹងសត្វ និងសំណាកដី អ្នកបុរាណវិទ្យាអាចកសាងឡើងវិញនូវរូបភាពនៃជីវិតប្រចាំថ្ងៃកាលពីរាប់ពាន់ឆ្នាំមុន។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ទីតាំងបុរាណវត្ថុមានវត្តមាននៅទូទាំងពិភពលោក ចាប់ពីជ្រលង Olduvai នៅទ្វីបអាហ្វ្រិក ដែលជាកន្លែងរកឃើញហ្វូស៊ីលមនុស្សបុរាណ រហូតដល់អង្គរវត្តនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ យោងតាម Wikipedia បុរាណវិទ្យាពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើការស្រាវជ្រាវពហុវិន័យ ហើយអ្នកបុរាណវិទូច្រើនតែសហការជាមួយអ្នកភូគព្ភវិទ្យា អ្នកជីវវិទ្យា និងអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របរិស្ថាន។ ប្រជាជនដែលពាក់ព័ន្ធក្នុងវិស័យនេះរួមមានអ្នកស្រាវជ្រាវអាជីព និស្សិត ក៏ដូចជាសហគមន៍មូលដ្ឋានដែលមានចំណេះដឹងពីតំបន់នោះយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ។ នៅកម្ពុជា បុរាណវិទ្យាគឺជាផ្នែកសំខាន់នៃការយល់ដឹងអំពីអាណាចក្រខ្មែរបុរាណ ហើយអ្នកស្រាវជ្រាវជាច្រើនកំពុងធ្វើការរួមគ្នាជាមួយអាជ្ញាធរជាតិដើម្បីអភិរក្សប្រាសាទនានា។ អង្គការ UNESCO ក៏ដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការអភិរក្សទីតាំងបេតិកភណ្ឌទូទាំងសកលលោកដែរ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិនៃការស្រាវជ្រាវបុរាណវត្ថុអាចត្រូវបានគេតាមដានរហូតដល់សម័យបុរាណ។ យោងតាម Wikipedia ស្តេច Nabonidus នៃចក្រភពបាប៊ីឡូន (ប្រហែលសតវត្សទី៦ មុនគ.ស.) ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាអ្នកបុរាណវិទូដំបូងគេ ដោយទ្រង់បានជីករុករក និងជួសជុលប្រាសាទបុរាណនៅតំបន់មេសូប៉ូតាមី។ ក្នុងសម័យរ៉ូមបុរាណ ក៏មានការប្រមូលវត្ថុបុរាណដែរ ប៉ុន្តែមិនទាន់ជាការសិក្សាបែបវិទ្យាសាស្ត្រនៅឡើយ។

ក្នុងសម័យ Renaissance ការចាប់អារម្មណ៍លើវត្ថុបុរាណក្រិក និងរ៉ូមបានរស់ឡើងវិញ ដឹកនាំដោយឥស្សរជនដូចជា Cyriacus of Ancona (សតវត្សទី១៥) ដែលបានធ្វើដំណើរពាសពេញទឹកដីក្រិក ដើម្បីកត់ត្រាអំពីសំណង់បុរាណ។ នៅសតវត្សទី១៨ លោក Johann Joachim Winckelmann បានបង្កើតវិធីសាស្ត្រសិក្សាបែបប្រព័ន្ធ ដោយផ្អែកលើការចាត់ថ្នាក់ស្ទីលសិល្បៈ ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកជាស្ថាបនិកនៃបុរាណវិទ្យាសិល្បៈទំនើប។

សតវត្សទី១៩ បានឃើញការអភិវឌ្ឍយ៉ាងសំខាន់ នៅពេលដែលលោក Christian Jürgensen Thomsen បានណែនាំប្រព័ន្ធកាលបីសម័យ (យុគថ្ម យុគស្ពាន់ យុគដែក) ដើម្បីចាត់ថ្នាក់វត្ថុបុរាណតាមលំដាប់កាល។ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដូចជា Flinders Petrie និង Mortimer Wheeler ក្រោយមកបានអភិវឌ្ឍន៍វិធីសាស្ត្រជីករុករកជាស្រទាប់ និងការកត់ត្រាជាប្រព័ន្ធ ដែលជាមូលដ្ឋាននៃបុរាណវិទ្យាវិទ្យាសាស្ត្រ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

បុរាណវិទ្យាមានឥទ្ធិពលសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងខ្លាំង ជាពិសេសតាមរយៈវិស័យទេសចរណ៍។ ទីតាំងបុរាណល្បីៗដូចជា Machu Picchu នៅប្រទេសប៉េរូ និងប្រាសាទអង្គរវត្តនៅកម្ពុជា ទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចររាប់លាននាក់ បង្កើតចំណូលយ៉ាងច្រើនសម្រាប់សេដ្ឋកិច្ចជាតិ និងផ្តល់ការងារដល់សហគមន៍មូលដ្ឋាន។ យោងតាម Wikipedia ការគ្រប់គ្រងធនធានវប្បធម៌ (CRM) បានក្លាយជាផ្នែកសំខាន់នៃបុរាណវិទ្យាទំនើប ដែលតម្រូវឱ្យមានការវាយតម្លៃបុរាណវត្ថុមុនអនុវត្តគម្រោងសាងសង់ធំៗ។

ក្នុងវិមាត្រវប្បធម៌ បុរាណវិទ្យាដើរតួនាទីថែរក្សាកេរដំណែលជាតិ និងសកល ព្រមទាំងពង្រឹងអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌របស់ប្រជាជាតិនានា។ ទោះយ៉ាងណា ការលួចជីករកវត្ថុបុរាណខុសច្បាប់ (looting) នៅតែជាបញ្ហាដ៏ធំ ដែលបំផ្លាញទីតាំងបុរាណ និងធ្វើឱ្យបាត់បង់ព័ត៌មានប្រវត្តិសាស្ត្រដែលមិនអាចកាត់ថ្លៃបាន។ ទីផ្សារងងឹតនៃវត្ថុបុរាណក៏ជាកង្វល់ដ៏សំខាន់សម្រាប់រដ្ឋាភិបាល និងអង្គការបេតិកភណ្ឌពិភពលោក។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ក្នុងសតវត្សទី២១ បុរាណវិទ្យាបានទទួលយកបច្ចេកវិទ្យាទំនើបដូចជា LiDAR, ការថតរូបកម្តៅ, និងការស្កេនដោយយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក (drone) ដើម្បីស្វែងរកទីតាំងដែលលាក់ខ្លួននៅក្រោមដី និងក្រោមព្រៃក្រាស់។ យោងតាម Wikipedia បច្ចេកវិទ្យាទាំងនេះអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកស្រាវជ្រាវបង្កើតផែនទីបីវិមាត្រនៃទីតាំងបុរាណដោយមិនចាំបាច់ជីករុករក។ ការវិភាគ DNA បុរាណ និងអ៊ីសូតូបស្ថិរភាពក៏កំពុងបដិវត្តន៍ការយល់ដឹងអំពីចំណាកស្រុក របបអាហារ និងទំនាក់ទំនងគ្រួសាររបស់មនុស្សបុរាណផងដែរ។

ទន្ទឹមនឹងការរីកចម្រើននេះ បុរាណវិទ្យាក៏ប្រឈមនឹងការគម្រាមកំហែងថ្មីៗដែរ ដូចជាការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ ដែលបណ្តាលឱ្យសំណឹកឆ្នេរ និងការឡើងកម្តៅនៅតំបន់ប៉ូល។ ជម្លោះប្រដាប់អាវុធនៅតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា និងទ្វីបអាហ្វ្រិក បាននាំឱ្យមានការបំផ្លិចបំផ្លាញទីតាំងបេតិកភណ្ឌដ៏មានតម្លៃ។ អង្គការដូចជា Blue Shield International កំពុងដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងកិច្ចការពារបេតិកភណ្ឌក្នុងពេលមានវិបត្តិ។ ការរកឃើញថ្មីៗដូចជា ប្រភេទមនុស្សបុរាណ Homo luzonensis នៅហ្វីលីពីន បង្ហាញថាបុរាណវិទ្យានៅតែបន្តផ្តល់ព័ត៌មានថ្មីស្តីពីដំណើរដើមកំណើតមនុស្សជាតិ។