ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia សង្គ្រាមប៊ីវើរ (Beaver Wars) ដែលគេស្គាល់ផងដែរថា សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ូក្វារ (Iroquois Wars) ឬ សង្គ្រាមបារាំងនិងអ៊ីរ៉ូក្វារ (French and Iroquois Wars) គឺជាស៊េរីនៃជម្លោះដែលបានកើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់នៅសតវត្សរ៍ទី ១៧ ក្នុងទ្វីបអាមេរិកខាងជើង ពិសេសនៅតំបន់បឹងធំៗ (Great Lakes) និងជ្រលងទន្លេសេនឡូរ៉ង់ (St. Lawrence)។ សង្គ្រាមនេះបានធ្វើឲ្យពួកហូដេណូសូនី (Haudenosaunee) ឬត្រូវបានគេហៅថា អ៊ីរ៉ូក្វារ (Iroquois) ដែលទទួលបានការគាំទ្រនិងសព្វាវុធពីហូឡង់ ហើយក្រោយមកពីអង់គ្លេស ប្រឈមមុខនឹងបណ្ដាជាតិសាសន៍ដើមជិតខាង ដូចជាពួកវ៉េនដាត (Wendat) ឬហ៊ូរ៉ុន (Huron) ដែលទទួលការគាំទ្រពីបារាំង។

ជម្លោះនេះបណ្ដាលមកពីការប្រកួតប្រជែងក្នុងពាណិជ្ជកម្មរោមសត្វ ជាពិសេសរោមសត្វប៊ីវើរ (beaver) ដែលមានតម្រូវការខ្ពស់នៅអឺរ៉ុបសម្រាប់ផលិតមួក។ វាបានបណ្ដាលឱ្យមានការផ្លាស់ប្ដូរដ៏ធំធេងចំពោះផែនទីនយោបាយ និងប្រជាសាស្ត្រនៅភាគឥសាន្តនៃអាមេរិកខាងជើង ដោយពួកហូដេណូសូនីបានពង្រីកទឹកដីយ៉ាងឆាប់រហ័ស ខណៈក្រុមផ្សេងៗត្រូវបំបែកខ្ញែកឬបាត់បង់ទឹកដីកំណើត។ លទ្ធផលនៃសង្គ្រាមទាំងនេះក៏បានជះឥទ្ធិពលដល់តុល្យភាពអំណាចរវាងបារាំងនិងអង់គ្លេសនៅអាមេរិកខាងជើងផងដែរ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តំបន់ដែលរងផលប៉ះពាល់ដោយសង្គ្រាមប៊ីវើរគ្របដណ្ដប់លើទឹកដីដ៏ធំមួយ ចាប់ពីបឹងធំៗ (Great Lakes) រហូតដល់ជ្រលងទន្លេសេនឡូរ៉ង់ ដែលសព្វថ្ងៃស្ថិតនៅក្នុងរដ្ឋនានារបស់សហរដ្ឋអាមេរិកដូចជា ញូវយ៉ក មីឈីហ្គែន និងខេត្ដរបស់កាណាដាដូចជា អនតារីយ៉ូ និងកេបិក។ ប្រព័ន្ធទន្លេនិងបឹងទាំងនេះជាផ្លូវដឹកជញ្ជូនដ៏សំខាន់សម្រាប់ពាណិជ្ជកម្មរោមសត្វ និងជាជម្រករបស់សត្វប៊ីវើរយ៉ាងច្រើន ដែលជាមូលហេតុនៃការប្រកួតប្រជែង។

ប្រជាជនដើមសំខាន់ៗនៅទីនោះមានភាពចម្រុះ។ ពួកហូដេណូសូនី (Haudenosaunee) ឬ សហពន្ធអ៊ីរ៉ូក្វារ (Iroquois Confederacy) គឺជាសហជម្ព័ន្ធនៃកុលសម្ព័ន្ធចំនួនប្រាំពីដំបូង (ក្រោយមកក្លាយជាប្រាំមួយ នៅពេលកុលសម្ព័ន្ធទូស្ការ៉ូរ៉ា (Tuscarora) ចូលរួម) រួមមាន ម៉ូហូក (Mohawk) អូណេដា (Oneida) អូណុនដាហ្គា (Onondaga) កាយូហ្គា (Cayuga) និងសេណេកា (Seneca)។ ពួកគេមានក្របខណ្ឌនយោបាយដ៏រឹងមាំ និងជាអ្នកជួញដូរដ៏ជំនាញ។ នៅភាគខាងជើង មានពួកវ៉េនដាត (Wendat) ឬហ៊ូរ៉ុន (Huron) ដែលបានបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពជាមួយបារាំង។ កុលសម្ព័ន្ធដទៃទៀតដូចជា អាល់ហ្គុនគីន (Algonquin) ម៉ុងតាញេ (Montagnais) នឺត្រល់ (Neutral) អេរី (Erie) និងស៊ូស្កែហានុក (Susquehannock) ក៏មានវត្តមានដែរ ហើយសុទ្ធតែរងផលប៉ះពាល់ពីជម្លោះ។

មហាអំណាចអឺរ៉ុបទាំងបីគឺ បារាំង ហូឡង់ និងអង់គ្លេស បានប្រកួតប្រជែងគ្នាក្នុងការជួញដូររោមសត្វ ហើយបានប្រើប្រាស់ពួកជនជាតិដើមជាសម្ព័ន្ធមិត្រក្នុងការតស៊ូនេះ។ ហូឡង់បានសាងសង់បន្ទាយអូរ៉ង់ (Fort Orange) នៅលើទន្លេហូដសុន ដែលក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលផ្ដល់កាំភ្លើងដល់ពួកហូដេណូសូនី ចំណែកបារាំងបានបង្កើតមូលដ្ឋានរឹងមាំនៅតាមដងទន្លេសេនឡូរ៉ង់។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ដើមកំណើតនៃសង្គ្រាមប៊ីវើរអាចរកឃើញតាំងពីឆ្នាំ ១៦០៩ នៅពេលអ្នករុករកជនជាតិបារាំង សាំយ៉ែល ដឺ សាំប្លាំង (Samuel de Champlain) បានចូលរួមជាមួយក្រុមអ្នកចម្បាំងអាល់ហ្គុនគីន និងវ៉េនដាត ដើម្បីវាយប្រហារភូមិមួយរបស់ពួកម៉ូហូក។ ការណ៍នេះបានសាបព្រោះអរិភាពយូរអង្វែងរវាងពួកហូដេណូសូនីនិងបារាំង ហើយបានជំរុញឱ្យពួកហូដេណូសូនីងាកទៅរកហូឡង់ដើម្បីទទួលអាវុធ។

នៅទសវត្សឆ្នាំ ១៦៤០ ពួកហូដេណូសូនីបានបើកការវាយប្រហារយ៉ាងសាហាវលើពួកវ៉េនដាត ដោយប្រើកាំភ្លើងដែលទទួលពីហូឡង់។ នៅឆ្នាំ ១៦៤៩ ពួកគេបានកម្ទេចភូមិធំៗរបស់វ៉េនដាត សម្លាប់មនុស្សជាច្រើន រួមទាំងអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាគ្រីស្តដូចជា ហ្សង់ ដឺ ប្រេប៊ឺហ្វ (Jean de Brébeuf) ហើយបានបង្ខំអ្នកនៅរស់ឱ្យខ្ចាត់ខ្ចាយ។ ពួកវ៉េនដាតដែលធ្លាប់ជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់របស់បារាំង ត្រូវបានបំផ្លាញស្ទើរទាំងស្រុង។

ដើម្បីការពារអាណានិគម និងសម្ព័ន្ធមិត្រ បារាំងបានបញ្ជូនកម្លាំងយោធាក្រោមលោក អាឡិចសាន់ដ្រ ដឺ ប្រូវីល ដឺ ត្រេស៊ី (Alexandre de Prouville de Tracy) ដែលនៅឆ្នាំ ១៦៦៦ បានដឹកនាំទាហាន ១ ៣០០ នាក់វាយប្រហារនិងដុតបំផ្លាញភូមិម៉ូហូកនៅញូវយ៉ក ដោយបង្ខំឱ្យពួកម៉ូហូកសុំសន្តិភាពជាបណ្ដោះអាសន្ន។ ប៉ុន្តែជម្លោះនៅតែបន្ត ដោយពួកហូដេណូសូនីបានវាយប្រហារលើពួកនឺត្រល់ អេរី និងស៊ូស្កែហានុក ដោយបញ្ចូលអ្នកចាប់ជាឈ្លើយចូលក្នុងកុលសម្ព័ន្ធរបស់ខ្លួនតាមទំនៀម "សង្គ្រាមកាន់ទុក្ខ" (mourning wars) ដើម្បីបំពេញចំនួនប្រជាជនដែលបាត់បង់។

ក្រោយមក ក្រោមការដឹកនាំរបស់អភិបាល លូអ៊ី ដឺ ប៊ូអាដ ដឺ ហ្វ្រុងតឺណាក (Louis de Buade de Frontenac) បារាំងបានព្យាយាមស្ដារពាណិជ្ជកម្មនៅតាមព្រំដែន ដែលនាំឱ្យមានអរិភាពឡើងវិញនៅទសវត្សឆ្នាំ ១៦៨០។ នៅទីបំផុត សន្ដិភាពដ៏ធំនៅម៉ុងរ៉េអាល (Great Peace of Montreal) ដែលបានចុះហត្ថលេខានៅឆ្នាំ ១៧០១ រវាងបារាំងថ្មីនិងកុលសម្ព័ន្ធចំនួន ៣៩ រួមទាំងពួកហូដេណូសូនី បានបញ្ចប់ជម្លោះជាផ្លូវការដោយបង្កើតឲ្យមានសន្តិភាពយូរអង្វែងនៅតំបន់។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចនៃរោមសត្វគឺជាកម្លាំងចលករចម្បង។ នៅសតវត្សរ៍ទី ១៧ មួកដែលធ្វើពីរោមប៊ីវើរមានតម្រូវការខ្លាំងនៅអឺរ៉ុប ដែលជំរុញឱ្យឈ្មួញអឺរ៉ុបប្រជែងគ្នាទិញរោមពីជនជាតិដើម។ ពួកហូដេណូសូនី ដែលមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រល្អ បានទទួលផលច្រើនពីការជួញដូរជាមួយហូឡង់ និងអង់គ្លេស ហើយបានប្រើប្រាស់កាំភ្លើងទាំងនេះដើម្បីបង្កើនអំណាចយោធា និងពង្រីកដែនដីប្រមាញ់។ ផ្ទុយទៅវិញ ពួកវ៉េនដាតនិងក្រុមដទៃ ដែលពឹងផ្អែកលើបារាំង តែងតែទទួលបានកាំភ្លើងតិចជាង ហើយមិនអាចការពារខ្លួនបានល្អ។

ការប្រមាញ់សត្វប៊ីវើរច្រើនហួសហេតុបាននាំឱ្យសត្វនេះស្ទើរផុតពូជនៅក្នុងតំបន់ជាច្រើន ដែលកាន់តែជំរុញឱ្យមានការប្រកួតប្រជែងដណ្ដើមទឹកដីថ្មី។ វប្បធម៌នៃពួកជនជាតិដើមក៏រងការផ្លាស់ប្ដូរយ៉ាងជ្រាលជ្រៅដែរ៖ ជំងឺឆ្លងពីអឺរ៉ុបបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងច្រើន ហើយការផ្សព្វផ្សាយសាសនាកាតូលិកដោយពួកជេស៊ូអ៊ីត (Jesuits) បាននាំទៅដល់ការផ្លាស់ប្ដូរជំនឿមួយចំនួន។ លើសពីនេះ ទំនៀមទម្លាប់ "សង្គ្រាមកាន់ទុក្ខ" (mourning wars) ដែលពួកហូដេណូសូនីចាប់ឈ្លើយសង្គ្រាមមកបំពេញជាសមាជិកគ្រួសារដែលបាត់បង់ បានធ្វើឲ្យជម្លោះកាន់តែរីករាលដាល។ សង្គ្រាមប៊ីវើរបានបន្សល់ទុកនូវការផ្លាស់ប្ដូររចនាសម្ព័ន្ធសង្គមនិងនយោបាយដែលមានឥទ្ធិពលរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សង្គ្រាមប៊ីវើរមានសារៈសំខាន់ខាងប្រវត្តិសាស្ត្រ និងជាមេរៀនសម្រាប់សហសម័យ។ វាជាឧទាហរណ៍ដ៏ច្បាស់មួយអំពីរបៀបដែលការប្រកួតប្រជែងដណ្ដើមធនធានធម្មជាតិ រួមផ្សំជាមួយការធ្វើអាណានិគម និងការផ្ដល់អាវុធដោយមហាអំណាច អាចបង្កជាជម្លោះដែលអូសបន្លាយ និងបំផ្លាញសង្គមទាំងមូល។ នៅក្នុងបរិបទពិភពលោកសព្វថ្ងៃ ការតស៊ូដណ្ដើមធនធានដូចជាប្រេង រ៉ែ ឬឈើ នៅតែជាប្រភពនៃជម្លោះនៅតំបន់ជាច្រើន រួមទាំងនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែលជារឿងគួរឲ្យចាប់អារម្មណ៍សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ។

លើសពីនេះ សន្តិភាពដ៏ធំនៅម៉ុងរ៉េអាលឆ្នាំ ១៧០១ ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាព្រឹត្តិការណ៍ការទូតដ៏សំខាន់ ដែលបង្ហាញពីលទ្ធភាពនៃការចរចាសន្តិភាពរវាងវប្បធម៌ខុសគ្នា។ សហពន្ធអ៊ីរ៉ូក្វារ (Haudenosaunee Confederacy) ដែលបានរស់រានមានជីវិតពីសង្គ្រាមទាំងនេះ នៅតែមានវត្តមានរហូតដល់សព្វថ្ងៃ ហើយជាសំឡេងដ៏សំខាន់ក្នុងការតស៊ូមតិដើម្បីសិទ្ធិជនជាតិដើមនៅអាមេរិកខាងជើង។ ការសិក្សាអំពីសង្គ្រាមប៊ីវើរជួយឱ្យយល់ពីឫសគល់នៃបញ្ហាទាំងនេះ។