ទិដ្ឋភាពទូទៅ

តាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា វិបត្តិពុទ្ធសាសនាគឺជារយៈពេលនៃភាពតានតឹងផ្នែកនយោបាយ និងសាសនានៅវៀតណាមខាងត្បូង ចន្លោះខែឧសភា ដល់ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ វិបត្តិនេះត្រូវបានសម្គាល់ដោយសកម្មភាពគាបសង្កត់ជាបន្តបន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូង និងយុទ្ធនាការតស៊ូស៊ីវិលដឹកនាំដោយសកម្មជនពុទ្ធសាសនិក។ វាជាកត្តាសំខាន់ដែលនាំទៅដល់រដ្ឋប្រហារទម្លាក់ប្រធានាធិបតី ង៉ូ ឌិញ ឌៀម និងការដួលរលំនៃរបបរបស់លោកនៅខែវិច្ឆិកាឆ្នាំដដែល។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

វិបត្តិនេះបានកើតមាននៅក្នុងតំបន់វៀតណាមខាងត្បូង ដែលជារដ្ឋមួយបង្កើតឡើងក្រោយកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤។ ប្រជាជនភាគច្រើនជាអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនា ប៉ុន្តែរដ្ឋាភិបាលរបស់ប្រធានាធិបតី ង៉ូ ឌិញ ឌៀម ជាអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិក។ ទីក្រុងសំខាន់ៗដូចជា សៃហ្គន (បច្ចុប្បន្នហូជីមិញ) និងហ្វេ (Huế) គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃការតវ៉ា។ អ្នកដឹកនាំពុទ្ធសាសនិកដូចជា ព្រះសង្ឃ ថិច ទ្រី ក្វាង (Thích Trí Quang) និង ថិច ក្វាង ឌូក (Thích Quảng Đức) បានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងចលនាតស៊ូ។ ភាពតានតឹងសាសនារវាងពួកអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនា និងរដ្ឋាភិបាលកាតូលិកគឺជាឫសគល់នៃវិបត្តិនេះ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា វិបត្តិបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី៨ ឧសភា ១៩៦៣ នៅក្រុងហ្វេ នៅពេលដែលរដ្ឋាភិបាលហាមឃាត់ការបង្ហាញទង់ព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងឱកាសបុណ្យវិសាខបូជា។ មានការបាញ់ប្រហារលើហ្វូងមនុស្សដែលកំពុងតវ៉ា បណ្តាលឱ្យមនុស្ស ៩ នាក់ស្លាប់។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបង្កឱ្យមានការតវ៉ារីករាលដាលទូទាំងប្រទេស។

នៅថ្ងៃទី១១ មិថុនា ១៩៦៣ ព្រះសង្ឃ ថិច ក្វាង ឌូក បានដុតខ្លួនឯងនៅទីក្រុងសៃហ្គន ដើម្បីតវ៉ាប្រឆាំងនឹងការគាបសង្កត់ខាងសាសនា។ រូបថតដ៏ល្បីដោយអ្នកថតរូប Malcolm Browne បានចុះផ្សាយក្នុងសារព័ត៌មានអន្តរជាតិ និងបង្កឱ្យមានការថ្កោលទោសទូទាំងពិភពលោក។ ក្រោយមក មានព្រះសង្ឃផ្សេងទៀតក៏បានដុតខ្លួនឯងដែរ។

ដើម្បីទប់ស្កាត់ចលនាតវ៉ា រដ្ឋាភិបាលរបស់លោក ង៉ូ ឌិញ ឌៀម និងប្អូនប្រុស ង៉ូ ឌិញ ញូ (Ngô Đình Nhu) ដែលជាប្រធានកម្លាំងសន្តិសុខ បានវាយឆ្មក់វត្តអារាមព្រះពុទ្ធសាសនានៅថ្ងៃទី២១ សីហា ១៩៦៣ និងចាប់ខ្លួនព្រះសង្ឃនិងសកម្មជនជាច្រើនពាន់នាក់។ សកម្មភាពនេះបង្កឱ្យមានការថ្កោលទោសពីសហគមន៍អន្តរជាតិ ជាពិសេសសហរដ្ឋអាមេរិកដែលកំពុងផ្តល់ជំនួយដល់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូង។

នៅថ្ងៃទី១ និងទី២ វិច្ឆិកា ១៩៦៣ រដ្ឋប្រហារដឹកនាំដោយឧត្តមសេនីយ៍ ដឿង វ៉ាន់ មិញ (Dương Văn Minh) បានទម្លាក់លោក ង៉ូ ឌិញ ឌៀម។ លោក ឌៀម និងលោក ញូ ត្រូវបានគេធ្វើឃាត។ វិបត្តិពុទ្ធសាសនាបានបញ្ចប់ ប៉ុន្តែសង្គ្រាមនៅវៀតណាមនៅតែបន្ត។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

វិបត្តិនេះមិនបានបង្កផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចធំដុំទេ ប៉ុន្តែវាបានបង្កើនអស្ថិរភាពនយោបាយដែលធ្វើឱ្យវិនិយោគ និងជំនួយបរទេសធ្លាក់ចុះបន្តិច។ ផ្នែកវប្បធម៌ វិបត្តិនេះបានបញ្ជាក់ពីតួនាទីសំខាន់របស់ព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងសង្គមវៀតណាម និងការតស៊ូដើម្បីសេរីភាពសាសនា។ ការដុតខ្លួនឯងរបស់ព្រះសង្ឃ ថិច ក្វាង ឌូក បានក្លាយជានិមិត្តរូបដ៏មានឥទ្ធិពលនៃការតវ៉ាដោយសន្តិភាពទូទាំងពិភពលោក។ ក្រោយវិបត្តិ ព្រះពុទ្ធសាសនាវៀតណាមបានបង្កើតអង្គការសាសនារួបរួមមួយ ហើយឥទ្ធិពលរបស់ពួកគេក្នុងនយោបាយបានកើនឡើង។ ស្នាដៃថតរូប និងសិល្បៈក៏បានចាប់យកព្រឹត្តិការណ៍នេះជាប្រធានបទផងដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ វិបត្តិពុទ្ធសាសនាឆ្នាំ១៩៦៣ នៅតែជាព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏សំខាន់ដែលត្រូវបានសិក្សាក្នុងបរិបទសេរីភាពសាសនា និងការគាបសង្កត់ដោយរដ្ឋ។ នៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមបច្ចុប្បន្ន រដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្តនៅតែគ្រប់គ្រងសកម្មភាពសាសនាយ៉ាងតឹងរ៉ឹង ហើយកេរដំណែលនៃវិបត្តិនេះជះឥទ្ធិពលដល់ទំនាក់ទំនងរវាងរដ្ឋ និងពុទ្ធសាសនិក។ នៅឆ្នាំ២០២៣ ជាខួបគម្រប់ ៦០ ឆ្នាំ សហគមន៍វៀតណាមនៅក្រៅប្រទេស និងក្រុមសិទ្ធិមនុស្សបានរៀបចំពិធីរំលឹក ខណៈដែលនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម ព្រឹត្តិការណ៍នេះមិនត្រូវបានអបអរជាផ្លូវការឡើយ។

រូបថតពីឆ្នាំ២០២៤ នៃអាសនៈនៅវត្ត Tu Hieu ក្នុងក្រុងហ្វេ បង្ហាញថាការចងចាំពីព្រះសង្ឃដែលបានបូជាជីវិតនៅតែបន្តរស់រានមានជីវិតក្នុងចិត្តប្រជាជន។ វាជាការរំលឹកដល់សង្គមវៀតណាមអំពីសារៈសំខាន់នៃការអត់ឱន និងសេរីភាពជំនឿ។ សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរយើង វិបត្តិនេះផ្តល់ជាមេរៀនប្រវត្តិសាស្ត្រអំពីភាពតានតឹងសាសនានិងនយោបាយដែលធ្លាប់កើតមាននៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍។